Gənc nəsil əvvəlki daha sürətlə qocalır Azərbaycanda vəziyyət necədir?

Gənclər daha tez qocalır? Yeni araşdırma narahatedici mənzərə ortaya çıxardı

Lent.az-ın əməkdaşının araşdırmasını təqdimedirik:

Uzun illər insanlar hesab edirdi ki, tibbin inkişafı, müasir texnologiyalar və həyat şəraitinin yaxşılaşması sayəsində yeni nəsillər daha sağlam yaşayacaq və daha gec qocalacaq. Lakin son illərdə aparılan elmi araşdırmalar bunun tam əksini göstərən nəticələr ortaya qoymağa başlayıb. Son tədqiqatlardan biri isə müasir gənc nəslin eyni yaşda olan valideynləri və nənə-babaları ilə müqayisədə bioloji baxımdan daha sürətlə qocala biləcəyini göstərib.

Araşdırmanın nəticələri qan analizləri əsasında aparılan qiymətləndirmələrə söykənir. Alimlər müəyyən ediblər ki, sonrakı illərdə dünyaya gələn insanların bioloji yaşı eyni pasport yaşına malik əvvəlki nəsillərlə müqayisədə daha yüksəkdir. Bu isə o deməkdir ki, insanın şəxsiyyət vəsiqəsində yazılan yaşla orqanizmin faktiki vəziyyəti arasında ciddi fərq yarana bilər.

Ən diqqətçəkən məqamlardan biri odur ki, bəzi qruplarda bioloji qocalmanın sürəti əvvəlki nəsillərlə müqayisədə demək olar iki dəfə çox olub. Mütəxəssislər bunu gələcəkdə ürək-damar xəstəlikləri, şəkərli diabet, piylənmə və digər xroniki problemlərin daha erkən yaşlarda ortaya çıxması ilə əlaqələndirirlər.

Bioloji yaş nədir?

İnsanların çoxu yalnız doğum tarixini göstərən pasport yaşını bilir. Halbuki müasir tibb artıq uzun illərdir bioloji yaş anlayışından istifadə edir. Bioloji yaş orqanizmin real vəziyyətini əks etdirən göstəricidir. O, qan analizləri, maddələr mübadiləsi, immun sisteminin fəaliyyəti, hormonal balans, iltihab göstəriciləri, hüceyrələrin vəziyyəti və digər biomarkerlər əsasında hesablanır.

Məsələn, iki nəfərin hər ikisi 30 yaşında ola bilər. Lakin onlardan birinin bioloji yaşı 25, digərinin isə 40 ola bilər. Birinci şəxsin orqanizmi daha sağlam işlədiyi halda, ikinci şəxsdə qocalma prosesi artıq sürətlənmiş hesab olunur.

Məhz buna görə də alimlər hesab edir ki, gələcəkdə insanların sağlamlığını qiymətləndirərkən yalnız pasport yaşına deyil, bioloji yaşına da diqqət yetirmək vacib olacaq.

Nəticələr niyə narahatlıq yaradır?

Tədqiqatçılar müxtəlif yaş qruplarından olan insanların qan nümunələrini müqayisə edərək maraqlı nəticəyə gəliblər. Daha sonrakı illərdə doğulan şəxslərin eyni yaş dövründə bioloji göstəriciləri əvvəlki nəsillərlə müqayisədə daha zəif olub.

Bu isə o deməkdir ki, müasir həyat tərzi insan orqanizmini əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha tez "köhnəldir". Əgər bu tendensiya davam edərsə, gələcəkdə bir çox xəstəliklərin daha erkən yaşlarda yaranması ehtimalı arta bilər.

Mütəxəssislər bildirirlər ki, söhbət yalnız xarici görünüşdən getmir. İnsan cavan görünə bilər, lakin daxili orqanlarda, damar sistemində və hüceyrələrdə qocalma prosesi daha sürətlə davam edə bilər.

Səbəb nə ola bilər?

Alimlər hələlik dəqiq səbəbi müəyyən etməyiblər. Lakin onların fikrincə, bir neçə mühüm amil birlikdə bu vəziyyətə təsir göstərir.

İlk növbədə, müasir insanların hərəkətsiz həyat tərzi diqqət çəkir. Günün böyük hissəsinin kompüter qarşısında və ya telefon ekranına baxaraq keçirilməsi fiziki aktivliyi xeyli azaldıb. Bu isə maddələr mübadiləsinin zəifləməsinə və artıq çəkinin artmasına səbəb olur.

Digər mühüm səbəb qidalanmadır. Hazır məhsullar, fast-food, şəkərli içkilər, yüksək kalorili qəlyanaltılar və emal olunmuş ərzaqlar orqanizmdə xroniki iltihabın yaranmasına şərait yaradır. Məhz iltihab bioloji qocalmanın əsas səbəblərindən biri hesab edilir.

Bundan başqa, stress də ciddi risk faktorudur. Müasir insan əvvəlki nəsillərlə müqayisədə daha çox informasiya axını, iş yükü və psixoloji gərginliklə üzləşir. Xroniki stress isə kortizol hormonunun uzun müddət yüksək qalmasına səbəb olur və bu vəziyyət immun sistemini zəiflədir.

Yuxusuzluq da bioloji yaşa mənfi təsir göstərən amillərdən biridir. Gec yatmaq, keyfiyyətsiz yuxu və ekran qarşısında uzun müddət vaxt keçirmək hüceyrələrin bərpa prosesini zəiflədir.

Ətraf mühit də mühüm rol oynayır. Havanın çirklənməsi, kimyəvi maddələr, mikroplastiklər və digər ekoloji problemlərin uzunmüddətli təsiri barədə son illərdə çoxsaylı elmi araşdırmalar aparılır.

Azərbaycanda vəziyyət necədir?

Azərbaycanda bu istiqamətdə genişmiqyaslı bioloji yaş araşdırmaları hələ məhdud olsa da, mövcud sağlamlıq göstəriciləri müəyyən risklərin olduğunu göstərir.

Son illərdə ölkədə piylənmə, artıq çəki, yüksək qan təzyiqi və şəkərli diabet hallarının artması barədə mütəxəssislər tez-tez xəbərdarlıq edirlər. Xüsusilə şəhər həyatında insanların fiziki aktivliyinin azalması diqqət çəkən problemlərdən biridir.

Bir çox insan gün ərzində saatlarla ofisdə oturaq vəziyyətdə çalışır. İşdən sonra isə istirahət əsasən televiziya və ya smartfon qarşısında keçir. Bu həyat tərzi ürək-damar sistemi üçün əlavə risk yaradır.

Qidalanma vərdişləri də dəyişib. Ev yeməklərinin yerini hazır qidalar, şirin qazlı içkilər və yüksək kalorili məhsullar daha çox tutur. Gənclər arasında fast-food istifadəsinin artması gələcəkdə metabolik xəstəliklərin daha erkən yaşlarda yaranmasına səbəb ola bilər.

Bundan başqa, Azərbaycanda yay aylarında havanın uzun müddət çox isti keçməsi də əlavə risk yaradır. Həddindən artıq istilər zamanı orqanizm daha çox stress keçirir, maye itkisi artır və ürək-damar sistemi əlavə yüklənir. Xüsusilə kifayət qədər su qəbul etməyən insanlar üçün bu amil sağlamlığa mənfi təsir göstərə bilər.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, Azərbaycanda da profilaktik tibbi müayinələrin daha geniş yayılması, sağlam qidalanmanın təşviqi və fiziki aktivliyin artırılması bioloji qocalmanın qarşısının alınmasında mühüm rol oynaya bilər.

Bioloji qocalmanı yavaşlatmaq mümkündürmü?

Alimlər bildirirlər ki, bioloji yaş tamamilə dəyişməz göstərici deyil. Həyat tərzində edilən müsbət dəyişikliklər onun yavaşlamasına kömək edə bilər.

Mütəmadi fiziki aktivlik, balanslı qidalanma, kifayət qədər yuxu, siqaret və alkoqoldan uzaq durmaq, stressin idarə olunması və normal bədən çəkisinin qorunması bioloji qocalmanı ləngidən əsas amillər hesab olunur.

Bəzi araşdırmalar göstərir ki, hətta gündə 30-40 dəqiqə sürətli gəzinti belə ürək-damar sağlamlığını yaxşılaşdırır, iltihab göstəricilərini azaldır və orqanizmin bioloji yaşına müsbət təsir edir.

Bununla yanaşı, müntəzəm tibbi müayinələr sayəsində yüksək qan təzyiqi, şəkərli diabet və digər risk faktorları erkən aşkar edilə bilər ki, bu da qocalma prosesinin sürətlənməsinin qarşısını qismən almağa kömək edir.

Yeni araşdırmanın nəticələri göstərir ki, müasir gənc nəsillər əvvəlki nəsillərlə müqayisədə bioloji baxımdan daha sürətlə qocala bilər. Alimlər bunun əsas səbəblərini həyat tərzi, qidalanma, stress, hərəkətsizlik və ətraf mühit amillərində görsələr də, mövzu üzrə daha geniş elmi tədqiqatlara ehtiyac olduğunu bildirirlər.

Mütəxəssislərin fikrincə, sağlam həyat tərzinə erkən yaşlardan üstünlük vermək, profilaktik müayinələri gecikdirməmək və gündəlik vərdişləri dəyişmək bioloji qocalmanı yavaşlatmaq üçün ən təsirli addımlardan biridir. Bu nəticələr təkcə dünya üçün deyil, Azərbaycanda da sağlam həyat tərzinin təşviqinin nə qədər vacib olduğunu bir daha göstərir.