Geyim, sadəcə, görünüşdürmü?

Paltarların psixologiyamıza təsiri

"İnsanı geyiminə görə qarşılayıb, ağlına görə yola salarlar" atalar sözü əsrlərdir insanların xarici görünüşə verdiyi önəmi ifadə edir. Həqiqətən də, yeni tanış olduğumuz insan haqqında ilk təəssüratımızın böyük hissəsi onun görünüşü və geyimi əsasında formalaşır. Ancaq müasir psixologiya göstərir ki, geyimin təsiri yalnız başqalarının bizi necə görməsi ilə məhdudlaşmır. Araşdırmalar göstərir ki, seçdiyimiz paltarlar özümüzü necə hiss etməyimizə, davranışlarımıza və hətta qərarlarımıza belə təsir göstərə bilir.

Geyim uzun illər boyunca əsasən moda, zövq və ya sosial status göstəricisi kimi qəbul olunub. Lakin son onilliklərdə aparılan tədqiqatlar bu məsələyə fərqli prizmadan baxmağa imkan verib. Psixoloqlar bildirirlər ki, insan geyindiyi paltara müəyyən məna yükləyir və zamanla həmin mənaya uyğun davranmağa başlayır. Məhz buna görə bəzi insanlar rəsmi geyimdə özlərini daha ciddi və məsuliyyətli hiss edir, rahat gündəlik geyimlər isə daha sərbəst davranışlar sərgiləyir.

Bu mövzu ilə bağlı ən çox diqqət çəkən araşdırmalardan biri 2012-ci ildə amerikalı psixoloqlar Hajo Adam və Adam Galinsky tərəfindən aparılıb. Tədqiqat zamanı iştirakçılara ağ xalat geyindirilib. Bir qrupa bunun həkim xalatı olduğu bildirilib, digər qrupa isə eyni geyimin sadəcə laboratoriya işçilərinə aid olduğu deyilib. Maraqlıdır ki, həkim xalatı geyindiyini düşünən iştirakçılar diqqət və konsentrasiya tələb edən tapşırıqlarda daha yüksək nəticələr göstəriblər. Tədqiqatçılar bu nəticəni insan beyninin geyimə yüklədiyi məna ilə əlaqələndiriblər. Onların fikrincə, insan müəyyən bir rolu simvolizə edən geyim geyindikdə həmin rola uyğun davranmağa meylli olur.

Əslində, bu təsiri gündəlik həyatımızda da müşahidə etmək mümkündür. Bir çox insan vacib görüş və ya iş müsahibəsi zamanı daha səliqəli və rəsmi geyinməyə çalışır. Bunun əsas səbəbi yalnız yaxşı görünmək deyil. Belə geyimlər insanın özünəinamını artırır və onu daha hazırlıqlı hiss etdirir. Pandemiya dövründə aparılan bəzi müşahidələr də göstərirdi ki, evdən işləyən insanların bir hissəsi məhsuldarlığını qorumaq üçün hər gün adi iş geyimlərini geyinməyə davam edirdi. Onlar hesab edirdilər ki, bu, iş rejiminə köklənməyə kömək edir.

Geyimin insan psixologiyasına təsirində rənglərin də xüsusi rolu var. Rəng psixologiyası sahəsində çalışan mütəxəssislər bildirirlər ki, müxtəlif rənglər fərqli emosional reaksiyalar yarada bilir. Məsələn, qırmızı rəng enerji, hərəkət və güclə əlaqələndirilir. Bu səbəbdən idman komandalarının formalarında və reklam kampaniyalarında tez-tez istifadə olunur. Mavi rəng isə daha çox sakitlik, etibar və sabitlik hissi yaratdığı üçün banklar və böyük şirkətlər tərəfindən üstün tutulur. Yaşıl rəng təbiət və balans hissini ifadə edir, sarı isə optimizm və pozitiv enerji ilə əlaqələndirilir. Təbii ki, rənglərin təsiri hər insanda eyni olmur. Burada şəxsi zövqlər, mədəni mühit və fərdi təcrübələr də mühüm rol oynayır.

Son illərdə moda və psixologiyanın kəsişməsində meydana çıxan "dopamin geyimi" anlayışı da geniş maraq doğurur. Bu yanaşmaya görə, insan özünü xoşbəxt hiss etdirən rəng və üslublara üstünlük verməlidir. Məqsəd dəb qaydalarına kor-koranə əməl etmək deyil, geyim vasitəsilə müsbət emosiyaları gücləndirməkdir. Psixoloqlar hesab edirlər ki, insan özünü bəyəndiyi geyimdə olduqda daha rahat ünsiyyət qurur, daha yüksək özünəinam nümayiş etdirir və gündəlik fəaliyyətlərə daha həvəslə yanaşır.

Maraqlı məqamlardan biri də odur ki, geyim təkcə insanın özünə deyil, ətrafdakılara da təsir edir. Sosial psixologiya üzrə aparılmış araşdırmalar göstərir ki, insanlar ilk təəssüratı bir neçə saniyə ərzində formalaşdırırlar. Bu zaman danışıqdan əvvəl diqqəti cəlb edən əsas amillərdən biri məhz geyim olur. Səliqəli və uyğun seçilmiş geyim insanın daha etibarlı, məsuliyyətli və peşəkar görünməsinə kömək edə bilər. Buna görə də bir çox peşələrdə xüsusi geyim qaydaları tətbiq olunur və bəzi hallarda forma geyimindən istifadə edilir.

Bütün bunlar göstərir ki, geyim, sadəcə, bədəni örtən parça deyil. O, insanın özünüifadə vasitəsi olmaqla yanaşı, onun emosional vəziyyətinə, davranışlarına və sosial münasibətlərinə də təsir göstərə bilir. Əlbəttə, insanın xarakterini və ya bacarıqlarını yalnız geyiminə görə qiymətləndirmək doğru olmazdı. Lakin psixoloqların apardığı araşdırmalar bir məqamı aydın şəkildə ortaya qoyur: Hər səhər dolabın qarşısında verdiyimiz qərar düşündüyümüzdən daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Bəzən gün ərzində özümüzü necə hiss edəcəyimiz, nə qədər inamlı davranacağımız və hətta ətrafımızdakılarla necə ünsiyyət quracağımız seçdiyimiz geyimdən başlayır.

Aydan İsayeva