GÖRÜNƏN TARİX, GİZLİ MİFLƏR

Xaləddin İBRAHİMLİ

Dostum Arif Acalaoğlunun əziz xatirəsinə

Tarix bir səhnədir – tarixçinin qələmi bu səhnə işıqlandırılır, hadisələr açıq şəkildə göstərilir, adlar, hadisələr, faktlar ard-arda düzülür.

Amma bu səhnənin arxasında bir kölgələr dünyası var: səssiz, dərin və görünməz. Məhz bu kölgələr dünyasında miflər yaşayır. Tarix bizə nə baş verdiyini göstərir, miflər isə bunun insan ruhunda necə hiss edildiyini pıçıldayır. Tarix soyuq daş kimidir, mif isə o daşın içində gizlənən istidir.

Bir xalqı anlamaq, yalnız onun tarixini oxumaq deyil - onun ruhunu dinləməkdir. Tarix gözlə görünəndir, mif isə ürəklə hiss ediləndir. Tarix bir xəritədirsə, miflər o xəritənin altında axan gizli çaydır. Sən xəritəyə baxaraq yolu görə bilərsən, amma o çayın axarını bilmədən torpağın ruhunu anlaya bilməzsən.

Miflər, folklor, sənət, arxetiplər və simvollar - bunlar xalqın yaddaşının görünməz qatlarıdır. Onlar keçmişin tozlu qalıqları deyil, bu gün də nəfəs alan düşüncə formalarıdır. Bəzən bir insanın verdiyi qərar, min illər əvvəl yaranmış bir mifin səssiz davamı olur. Çünki insan yalnız yaşadığı zamanı deyil, daşıdığı yaddaşı da yaşayır. Biz çox vaxt düşünürük ki, imperiyalar yalnız tarix kitablarını dəyişdirir. Amma tarix yalnız səthin dəyişməsidir. Əsl dəyişiklik dərinlikdə baş verir. Şifahi xalq ədəbiyyatı - nağıllar, rəvayətlər, atalar sözləri, dastanlar - yaddaşın ən canlı qatıdır və məhz buna görə ən həssas kodlardır. Çünki bir xalqın ruhunu dəyişmək üçün onun yaddaşını dəyişmək kifayətdir. Yaddaş isə arxivlərdə yox, insanların dilində, genlərdə yaşayır. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına baxanda bunu aydın görmək mümkündür. Burada zamanla dəyişmiş, yönləndirilmiş, bəzən isə təhrif olunmuş elementlər az deyil. Bəzən qəhrəmanın mahiyyəti dəyişir, bəzən hadisənin mənası, bəzən isə bütöv ideya. Bu, sadəcə ədəbi dəyişiklik deyil - bu, yaddaşa edilən müdaxilədir. Çünki yaddaş dəyişəndə kimlik də dəyişir.

Carl Jungun dediyi kimi, “Arxetiplər insan ruhunun ortaq dilidir.” Bu dil səssizdir, amma hər yerdə danışılır. Müxtəlif xalqlarda oxşar hekayələrin, oxşar qəhrəmanların olması təsadüf deyil. Bu, insanın daxilindəki ortaq quruluşun, kollektiv şüurun təzahürüdür. Arxetiplər sanki görünməz toxumlardır - hər torpaqda fərqli çiçək açır, amma kökü eynidir.

Türk dünyası da bu baxımdan yalnız coğrafiya deyil. Bu, ortaq mifoloji düşüncənin, ortaq simvolların və ortaq yaddaşın qurduğu görünməz bir şəbəkədir. Sibir, Türküstan, Qafqaz və Anadolu arasında xəritədə görünməyən, amma yaddaşda yaşayan bir bağ var. Bu bağ külək kimidir - onu görə bilməzsən, amma təsirini hiss edərsən.

Folklor bu yaddaşın canlı nəfəsidir. O, keçmişdə donub qalmayıb, bu gün də yaşayır. İnsanların davranışlarında, qorxularında, seçimlərində özünü göstərir. Türk mifologiyasında insan təbiətdən ayrı deyil - o, təbiətin bir hissəsidir. Bu, dünyanı parçalara bölən deyil, bütöv görən bir baxışdır. Su kimi: sakit görünür, amma zamanla ən sərt qayaları belə formalaşdırır.

Nəticə olaraq, tarix və mifologiya eyni həqiqətin iki üzüdür. Tarix bizə nə baş verdiyini deyir, mifologiya isə bunun niyə və necə hiss edildiyini göstərir. Tarix yaddaşın skeletidirsə, mifologiya onun ruhudur.

Bir xalqı anlamaq istəyiriksə, yalnız görünən tarixə baxmaq kifayət deyil. Gizli mifologiyanı da oxumaq lazımdır. Çünki həqiqət çox vaxt işıq altında deyil, kölgədə gizlənir.

Ünlü mifologun ruhuna Fatihə!