Hava çirklənir, insanlar ölür: çıxış yolu nədir?

İndoneziyada aylarla davam edən meşə yanğınları tənəffüs xəstəliklərinin artmasına və Cənub-Şərqi Asiyanın bir sıra ölkələrində havanın təhlükəli dərəcədə çirklənməsinə səbəb olub. Son bir həftə ərzində xüsusilə Sinqapur və Malayziyada tüstü və dumanın təsiri güclənib. Çirklənmə regionda siyasi gərginliyi də artırıb. Bir sıra rəsmilər İndoneziya hökumətinin yanğınlarla mübarizəsini və qonşu ölkələrin yardım təkliflərini qəbul etmək istəməməsini tənqid edirlər.

Havanı bürüyən tüstü İndoneziyada, xüsusilə Borneo və Sumatra adalarında baş verən meşə və torf torpaqları yanğınlarından qaynaqlanır. Bu ərazilər sıx meşələri və geniş torf sahələri ilə seçilir. Torf torpaqları quraq mövsümdə yanğına xüsusilə meyilli olur.

Bölgədə adətən aprel-oktyabr aylarını əhatə edən quraq mövsüm bu il daha ağır hava şəraiti ilə müşayiət olunur. Güclü “super El Niño” şəraiti temperaturun yüksəlməsinə və havanın daha da qurumasına səbəb olaraq yanğınların sürətlə yayılmasını asanlaşdırıb. İndoneziyada sonuncu dəfə buna bənzər intensiv yanğınlar 2015-ci ildə, El Nino hadisəsinin güclü olduğu dövrdə qeydə alınmışdı. Yanğınların vurduğu zərərin miqyası ilə bağlı rəsmi məlumatlar tam yenilənməyib. İyul ayına olan rəsmi göstəricilərə görə, 202.000 hektar ərazi yanmışdı.

Lakin ətraf mühit təşkilatı Auriganın məlumatına əsasən, 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında yanğınlar 637.000 hektardan çox əraziyə zərər vurub. Bu, Sinqapurun ümumi ərazisindən təxminən doqquz dəfə böyük sahədir. Meşələrin qırılmasını izləyən Nusantara Atlas təşkilatı isə zərər çəkmiş ərazinin təxminən 900.000 hektara çatdığını bildirir.

Havanın çirklənməsi nə dərəcədə təhlükəlidir?

İndoneziyadakı yanğınlardan yaranan emissiyalar bir ay ərzində dünyada ən yüksək göstəricilərdən birinə çatıb. Avropa İttifaqının Kopernik iqlim monitorinqi xidməti ilə əlaqəli Fire Emissions Watch platformasının məlumatlarına görə, son yeddi gündə bu yanğınların payı qlobal yanğın emissiyalarının təxminən yarısını təşkil edib. Borneo və Sumatra adalarının bəzi ərazilərində hava çirklənməsi indeksinin göstəricisi 1.000-i ötüb. Halbuki 300 və daha yüksək göstəricilər artıq təhlükəli hesab olunur.

Sinqapurda da vəziyyət ciddi xarakter alıb. Oktyabrın 14-də ölkənin qərb hissəsində PM2.5 göstəricisi bir saat ərzində hər kubmetr üçün 284 mikroqrama çatıb. Bu, cari ildə ilk dəfə Sinqapurun Milli Ətraf Mühit Agentliyinin təsnifatında “çox yüksək” səviyyəyə daxil olub.

Yanğınlarla əlaqəli tənəffüs xəstəliklərinin sayı da kəskin artıb. İndoneziya Səhiyyə Nazirliyinin məlumatına əsasən, oktyabrın 13-dək ölkənin yeddi əyalətində 283.270 belə hal qeydə alınıb. Sentyabrın 9-da bu rəqəm 113.336 idi, yəni bir aydan bir qədər artıq müddətdə xəstəlik halları iki dəfədən çox artıb. Çirklənmə gündəlik həyata da təsir göstərib. İndoneziyada, qonşu Şərqi Timorda və Malayziyanın bəzi ştatlarında məktəblər bağlanıb. Avqustun 11-dən oktyabrın 12-dək İndoneziyada təxminən 2.000 aviareys yanğınların yaratdığı şəraitdən təsirlənib.

İndoneziya hökuməti yanğınlarla mübarizə üçün nə edir?

İndoneziya hökuməti yanğınların qarşısını almaq üçün genişmiqyaslı tədbirlər gördüyünü bildirir. Yanğınsöndürmə işlərinə 60.000-dən çox əməkdaş cəlb olunub. Təxminən 50 təyyarə su atma və buludlara təsir göstərmə əməliyyatlarında iştirak edir. Sonuncu üsul yağışın yaranmasını təşviq etmək məqsədi daşıyır.

Hökumət yanğınların qarşısını almaq üçün meşə mühafizəçilərinin sayını artırmağı və torf ekosistemlərini bərpa etməyi planlaşdırır. Torf ərazilərində yanğınlar torpağın altında uzun müddət, hətta nisbətən aşağı temperaturda belə davam edə bilər.

Rəsmilər qanun pozuntularına yol verən müəssisələrə qarşı tədbirlər görüldüyünü və kənd təsərrüfatı torpaqlarını təmizləmək üçün oddan istifadənin məhdudlaşdırıldığını bildirirlər. Polis meşə yanğınlarının törədilməsində iştirak etdiklərinə görə 223 nəfərin və doqquz şirkətin məsuliyyətə cəlb oluna biləcəyini açıqlayıb.

İndoneziya niyə tənqid olunur?

İndoneziya hökuməti yanğınlarla mübarizə sahəsində həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq səviyyədə artan təzyiqlə üzləşir. Tənqidlərin əsas səbəblərindən biri torpaqların kənd təsərrüfatı üçün təmizlənməsi məqsədilə oddan istifadənin tam aradan qaldırılmamasıdır. Xüsusilə palma yağı istehsalını artırmaq üçün meşələrin sürətlə qırılması yanğın riskini yüksəldir. Meşələrin qırılması və torpaqların qurudulması yeraltı su ehtiyatlarına təsir göstərərək torpağı yanğına daha həssas edir.

Bundan başqa, hökumətin vəziyyəti milli fəlakət elan etməməsi də suallar doğurub. Belə bir qərar resursların daha sürətlə səfərbər edilməsinə imkan verə bilərdi. Malayziya və Sinqapur İndoneziyaya yanğınlarla mübarizədə kömək təklif etsələr də, məqalənin yayımlandığı vaxta qədər bu təkliflər qəbul edilməmişdi.

İndoneziya rəsmilərinin fikrincə, vəziyyətin sabitləşməsi üçün regionda davamlı yağışların başlaması vacibdir. Bu il quraq mövsüm əvvəlkindən tez başlayıb və adi haldan daha uzun sürüb. Yağışların oktyabrda başlaması gözlənilsə də, proqnozlar onların noyabra qədər gecikə biləcəyini göstərirdi.

İndoneziyanın meteorologiya qurumu El Niño təsirlərinin 2027-ci ilin birinci rübünə qədər davam edə biləcəyini bildirib. Bununla belə, yağışlı mövsümün başlanması yanğınların təsirini azaltmağa kömək edə bilər. İndoneziyada baş verən meşə yanğınları təkcə bir ölkənin ekoloji problemi deyil. Yanğınlardan yaranan tüstü sərhədləri aşaraq qonşu dövlətlərdə havanın keyfiyyətinə, insanların sağlamlığına, təhsilə və nəqliyyata təsir göstərir.

Bu hadisə göstərir ki, meşələrin qorunması, torpaqdan dayanıqlı istifadə, iqlim dəyişikliklərinə uyğunlaşma və regional əməkdaşlıq bir-biri ilə sıx bağlıdır. Yanğınlar baş verdikdən sonra onları söndürmək vacibdir, lakin meşələrin qanunsuz qırılmasının və torpaqların yandırılmasının qarşısını almaq da eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir.

Lalə Mehralı