HƏMAS İsrail sülhü davamlı olacaqmı?

Nurlan UMUDOV
Prezident yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının Milli təhlükəsizlik və siyasi strategiya ixtisası üzrə magistrantı
Son günlərin gündəm mövzusu olan və dünya liderlərini yenidən bir araya gətirən sülh danışıqları ilkin mərhələdə öz bəhrəsini verdi. 2023-cü ilin oktyabr ayından başlayan və 2 ildir davam edən müharibə, ABŞ və digər dövlətlərin ciddi səyləri və fəaliyyətləri nəticəsində sona çatdırıldı və tərəflər arasında sülhlə bağlı razılaşma əldə olundu.
Sülh danışıqları Qəzzada yaşayan və müharibədən ən çox əziyyət çəkən Fələstin xalqı üçün bayrama bərabər hadisədir. 70 minə yaxın mülki şəxsin ölümü, minlərlə şəxsin əsir və girov düşməsi, Qəzza şəhərinin tamamilə dağıdılması ilə nəticələnən müharibə başa çatdırıldı. Lakin burada əsas suallardan biri hələ də tam cavabını almayıb. Bu sülh davamlı olacaqmı? Yoxsa bir müddət sonra davam edəcək?
Hazırki mərhələdə müharibənin yenidən başlayacağı gözlənilmir, çünki hər iki tərəf müharibədən ağır zərbələr alıb və özünübərpa üçün xeyli müddət lazımdır. Qəzzada yaşayan mülki əhalinin geri qayıtması, dağılmış şəhərin bərpası, əhalinin normal yaşayışı üçün görüləcək işlər xeyli zaman alacaq.
Digər tərəfdən, HƏMAS-ın nə qədər mövcud olacağı sual altındadır. Əsas dəstəkçiləri olan Hizbullah və İranın son zamanlar ağır zərbələr alması, İranın iyun döyüşlərindən sonra əsas diqqətini özünü gücləndirməyə verməsi, Hizbullahın zəiflədilməsi işlərinin davam etməsi HƏMAS-ın yaxın bir neçə ildə yenidən güclənməsinə mane olacaq. Bu da Qəzza zolağında yaxın müddət ərzində yeni münaqişə yaratmaqlarına imkan verməyəcək. Bunlar fələstinlilər tərəfindən münaqişənin yenidən alovlandırılmayacağına təkan verən amillərdir.
İsrail amilini də qiymətləndirmək lazımdır. HƏMAS kimi İsrailin də yaxın müddət ərzində yenidən münaqişəyə başlamaq ehtimalının aşağı səviyyədə olduğunu dəyərləndirmək olar. İki illik müharibədə İsrail də böyük itkilər verib. Xüsusən də, hərbi cəhətdən böyük ehtiyatlarını sərf edib. Eyni zamanda yayda İrana hərbi müdaxilə və əks-hücumdan müdafiə vacib resursların azalmasına səbəb olub. Bu da İsrail üçün həmin itkilərin bərpasını tələb edir. Bərpa işlərinə görə isə xeyli vaxt və büdcə lazımdır.
İsrailin müdafiəsi üçün, ABŞ da ciddi şəkildə müdafiə resurslarından istifadə edib və onlar da bu istiqamətdə bərpa işləri aparmalıdırlar. Bunlar da, sülhün davam etməsinə zaman qazandırır.
İsraillə bağlı digər bir məsələ beynəlxalq arenada son zamanlar aldığı ciddi təzyiqlər idi. Bir sıra Avropa dövlətləri başda olmaqla, dünyanın bir çox dövləti açıq və sərt şəkildə İsrailə qarşı təzyiq göstərməyə başlamışdılar ki, bunun sülh danışıqlarında böyük rolu olmuşdur. Böyük Britaniya, Kanada, Portuqaliya və digər dövlətlərin Fələstini müstəqil dövlət kimi tanıması, İsrailə məxsus mülklərin, ticarət və logistika vasitələrini müsadirə etməsi, qadağaların qoyulması İsrail üçün ciddi problemlər yaratdı. Belə bir təzyiq altında ABŞ-nın da açıq dəstəyi müəyyən qədər zəiflədi və sülh danışıqlarında əsas tərəf kimi çıxış edən aktora çevrilməsinə səbəb oldu.
Beləliklə, beynəlxalq sistemin İsraili sıxışdırması və təzyiq göstərməsi İsrailin münaqişəni sona çatdırmasına səbəb olan vacib amillərdən biri oldu. Sözsüz ki, bu təsir qüvvəsi yaxın gələcəkdə İsrailin yenidən münaqişəni başlatmasına mane olacaqdır. Ancaq bütün bu maneələrin davamlı olmayacağı məlumdur.
Nəticə olaraq belə bir qənaətə gəlmək olar ki, yaxın gələcək Qəzza zolağı üçün sülhü və əmin-amanlığı ehtiva edəcək. Ancaq bu sülhün daimi olması üçün hazırki fəaliyyətlərdən daha çoxuna ehtiyac var. İki xalq arasında mövcud olan tarixi qanlı münaqişə bu şərtlər altında ömürlük başa çatmayacaq. Hər yeni bir gərginlik fonunda münaqişə yenidən alovlana və müharibə formasına keçid edə bilər. Bu isə bu gün regionda mövcud olan sülh quruculuğuna növbəti zərbəsini vuracaq.