Hörmüz boğazının statusu və güc sınağı ANALİTİK

Vaşinqton və Tehran arasında davam edən danışıqlara baxmayaraq, Hörmüz boğazı hələ də qaynar nöqtə olaraq qalır. 28 may səhəri ABŞ qüvvələri İran mövqelərinə atəş açıb. ABŞ komandanlığı atəşin İran dronlarının kommersiya gəmilərini hədəf alması ilə bağlı olduğunu izah edib. Tehran isə öz növbəsində ABŞ qüvvələrini atəşkəsi pozmaqda günahlandırıb və güclü cavab zərbələri endirəcəyi ilə hədələyib. Danışıqlar dayanarkən, İranın Ali Lideri Mücət Xamenei 28 mayda yenidən iranlılara müraciət edərək onları daxili birliyi qorumağa çağırıb.

28 mayda ABŞ Mərkəzi Komandanlığı (Centcom) ABŞ-ın Hörmüz boğazında dörd İran dronunu vurduğunu açıqlayıb. Bəyanatda dronların gəmiçilik üçün təhlükə yaratdığı göstərilib. Beşinci dronun buraxılmasının qarşısını almaq üçün ABŞ qüvvələri Bəndər Abbasdakı dronlar üçün yerüstü idarəetmə məntəqəsinə zərbə endirib. "Bu hərəkətlər sırf müdafiə xarakterli idi və atəşkəsi qorumağa yönəlmişdi", - deyə ordu açıqlamasında bildirib. Onlar əlavə ediblər ki, İran həmçinin Küveytə doğru ballistik raket atıb, lakin yerli qüvvələr tərəfindən uğurla ələ keçirilib. Lakin Pentaqon atəşkəsin qorunub saxlanıldığına inanır.

İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (İİKK) Dəniz Piyadaları Mətbuat Xidməti öz növbəsində bildirib ki, 28 may gecəsi "bir neçə gəmi naviqasiya sistemlərini manipulyasiya edərək və sıradan çıxararaq Fars körfəzinə qanunsuz olaraq girməyə cəhd edib". Bu versiyaya görə, İİKK qüvvələri bir neçə xəbərdarlıqdan sonra gəmiləri dayandırıb geri qaytara bilib. "Bölgədəki Amerika terrorçu ordusu atəşkəsi pozaraq Bəndər Abbas hava limanının boş ərazilərinə bir neçə raket atıb və heç bir zərər görməyib. Bu hücuma cavab olaraq Amerika bazası əks-hücuma məruz qalıb", - İİKK bildirib. "Əgər bu hadisə təkrarlanarsa, Amerika terrorçu ordusu bizim sərt cavabımızla qarşılaşacaq".

Cəmi bir neçə gün ərzində ikinci toqquşma Vaşinqton və Tehran arasında münaqişəyə son qoymaq üçün razılaşmanın mətninin hazırlanması zamanı baş verib. Dövlət katibi Marko Rubio 27 may axşamı keçirilən kabinet iclasında deyib: "Biz razılığa gəlmək istəyirik və düşünürəm ki, müəyyən irəliləyiş var". "Yaxın saatlarda və günlərdə daha çox irəliləyiş əldə edilə biləcəyini görəcəyik". Rubio həmçinin qeyd edib ki, danışıqlar pozularsa, ABŞ administrasiyasının İranla bağlı başqa variantları da var.

ABŞ prezidenti Donald Trampın 27 mayda verdiyi şərhlərə görə, Hörmüz boğazının statusu iki tərəf arasında mübahisə mövzusu olaraq qalır. Onun sözlərinə görə, İran təklifinin bir layihəsində təklif olunduğu kimi, Hörmüz neytral qalmalı, İran və Oman tərəfindən birgə idarə olunmamalıdır. Tramp açıq şəkildə xəbərdarlıq edib ki, Məsqət bu sistemə qoşulmaq istəsə, ABŞ-ın hərbi zərbələri ilə üzləşəcək.

Digər fikir ayrılıqları nüvə məsələsi və xarici banklardakı İran vəsaitlərinin blokdan çıxarılması ilə bağlıdır ki, ABŞ tərəfi bunu digər məsələlərdə irəliləyişdən asılı olaraq tədricən həyata keçirmək istəyir. İranın Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibinin müavini Əli Baqeri Kian bildirib ki, "bloklanmış bütün aktivlərimizi azad etməyə çalışırıq". "Bloklanmış aktivlər haqlı olaraq bizimdir və ABŞ onlara zorla girişi məhdudlaşdırıb. ABŞ ilə əlaqələrimizdə haqlı olaraq bizim olanı əldə etməyə çalışırıq və haqqımız budur ki, onlardan istifadə edə bilək deyə, tam şəkildə, qeyd-şərtsiz bizə qaytarılsın".

İran rəhbərliyi Hörmüz boğazını "idarə etmək" üçün dəniz sektorundakı "xidmətlər" üçün kommersiya gəmilərindən haqq almağı nəzərdə tutan bir proqramı uğurla həyata keçirdiyini iddia edir. İİKK Hərbi Dəniz Qüvvələri bildirib ki, son 24 saat ərzində 26 ticarət gəmisi və neft tankeri lazımi icazələri alaraq və hərəkətlərini İran rəhbərliyi ilə əlaqələndirərək Hörmüz boğazından uğurla keçib. Lakin bu trafik müharibədən əvvəl Hörmüzdən keçən gəmilərin sayından xeyli azdır. Regional rəsmilər isə neftlərini bu gəmiçilik marşrutu ilə daşıyan Fars körfəzi ölkələrinin hazırda effektiv alternativə malik olmadığını etiraf edirlər.

Beynəlxalq Enerji Agentliyinin (BEA) icraçı direktoru Fatih Birolun bu yaxınlarda bildirdiyi kimi, Hörmüz boğazından beynəlxalq yük daşımaları təcili və effektiv şəkildə bərpa olunmazsa, qlobal bazar aviasiya və dizel yanacağının tədarükündə uzunmüddətli fasilələrlə üzləşə bilər. BEA-nın özü 28 mayda dərc etdiyi hesabatda qismən Yaxın Şərqdəki mövcud vəziyyətlə əlaqəli olan "tarixin ən böyük enerji təhlükəsizliyi böhranı" barədə xəbərdarlıq edib.