HÖRMÜZ ÜZƏRİNDƏ BÖYÜK HESABLAŞMA... ABŞ İran xəttində nə baş verir?

ABŞ və İran arasında gərginlik yeni mərhələyə daxil olduqca, proseslərin təkcə hərbi qarşıdurma prizmasında izahı artıq kifayət etmir. Bu gün baş verənlər həm də böyük güclərin qlobal iqtisadi və geosiyasi maraqlarının toqquşduğu mürəkkəb bir sistemin təzahürüdür.

Bir tərəfdən, Donald Tramp administrasiyasının sərt ritorikası və Hörmüz boğazı ətrafında artan hərbi aktivlik münaqişənin eskalasiya riskini artırır. Digər tərəfdən isə, Vaşinqtondan gələn son açıqlamalar göstərir ki, proseslər yalnız qarşıdurmaya deyil, paralel şəkildə danışıqlara da açıq saxlanılır.

Trampın son bəyanatı bu ikili strategiyanı açıq şəkildə ortaya qoyur. Onun sözlərinə görə, ABŞ və İran arasında danışıqlar “yaxşı gedir” və hətta sülh sazişinin gözlənildiyindən daha tez imzalanması ehtimalı var. 

Eyni zamanda o bildirir ki, atəşkəs rejiminin uzadılmasına ehtiyac olmaya bilər, lakin zərurət yaranarsa, buna gedilə bilər. Bu açıqlama ilk baxışdan optimist təsir bağışlasa da, dərhal ardından səsləndirilən digər fikirlər vəziyyətin nə qədər ziddiyyətli olduğunu göstərir: ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin İran limanlarına qarşı blokadasının davam etdiyi və “blokadanın bəzən bombardmandan daha təsirli ola biləcəyi” vurğulanır.

Məhz bu nöqtədə ABŞ strategiyasının əsas mahiyyəti üzə çıxır: hərbi təzyiq və diplomatik manevr paralel şəkildə aparılır. Vaşinqton bir tərəfdən İranı iqtisadi və logistika baxımından sıxışdırmağa çalışır, digər tərəfdən isə danışıqlar masasını açıq saxlayaraq siyasi üstünlük əldə etməyə çalışır.

Hörmüz boğazı –  bu qarşıdurmanın mərkəzi elementinə çevrilib. Dünyanın enerji tədarükünün mühüm hissəsinin keçdiyi bu strateji nöqtə üzərində nəzarət həm iqtisadi, həm də siyasi güc deməkdir. ABŞ-ın burada aktivliyi təkcə İranı deyil, eyni zamanda qlobal enerji bazarını və bu bazardan asılı olan böyük iqtisadiyyatları da təsir altında saxlayır.

Bununla belə, İranın vəziyyətini yalnız zəiflik prizmasında qiymətləndirmək reallığı tam əks etdirmir. Hərbi zərbələr və iqtisadi təzyiqlər ölkəyə ciddi ziyan vursa da, Tehran hələ də mühüm rıçaqları əlində saxlayır. İranın asimmetrik hərbi imkanları, xüsusilə raket potensialı və regiondakı təsir şəbəkəsi onu tam neytrallaşdırmağı çətinləşdirir. Bundan əlavə, xarici təzyiqlər çox zaman daxili konsolidasiyanı gücləndirir və bu da İranın müqavimət qabiliyyətini artırır.

Digər mühüm məqam isə İranın geostrateji mövqeyidir. Bu ölkə yalnız regional oyunçu deyil, eyni zamanda qlobal enerji sisteminin kritik halqalarından biridir. Bu səbəbdən onun tam təcridi nəinki çətindir, hətta müəyyən hallarda digər güclərin maraqları ilə ziddiyyət təşkil edir.

Bu kontekstdə Cin faktoru xüsusi diqqət çəkir. Çin üçün İran sadəcə tərəfdaş deyil, enerji təhlükəsizliyinin mühüm təminatçılarından biridir. Pekin açıq qarşıdurmadan qaçsa da, ABŞ-ın enerji üzərindən dominantlıq qurmaq cəhdlərinə qarşı alternativ mexanizmlər formalaşdırmağa çalışır. Strateji ehtiyatlardan istifadə, yeni logistika marşrutlarının inkişafı və İranla uzunmüddətli iqtisadi əməkdaşlıq bu siyasətin əsas elementləridir.

Eyni zamanda, Avropa da bu proseslərin passiv müşahidəçisi deyil. Avropa Birliyi üçün enerji qiymətlərinin artması və tədarük zəncirlərinin pozulması ciddi risklər yaradır. Bu isə Avropanı daha çevik və diversifikasiya olunmuş enerji siyasəti yürütməyə vadar edir.

Beləliklə, hazırkı vəziyyətdə nə ABŞ, nə də İran tam üstünlük əldə etmiş sayılır. ABŞ qlobal təsir alətlərinə malik olsa da, uzunmüddətli qarşıdurmanın iqtisadi və siyasi xərcləri onun üçün də az deyil. İran isə hərbi baxımdan zəifləsə də, strateji müqavimət imkanlarını qoruyur və oyundan kənarlaşdırıla bilmir. Çin isə səssiz, lakin təsirli şəkildə bu balansı dəyişən əsas oyunçulardan biri kimi çıxış edir.

Bütün bu proseslər göstərir ki, münaqişə artıq klassik müharibə çərçivəsindən çıxaraq daha mürəkkəb – iqtisadi, enerji və geosiyasi alətlərin üstünlük təşkil etdiyi hibrid qarşıdurmaya çevrilib. Bu qarşıdurmanın taleyi isə yalnız Vaşinqton və Tehranda deyil, eyni zamanda Pekin, Brüssel və digər güc mərkəzlərində verilən qərarlardan asılı olacaq.

Nəticə etibarilə, İran üçün əsas məsələ ABŞ üzərində qələbə qazanmaq deyil, mövcud şəraitdə öz dövlətçiliyini və iqtisadi dayanıqlığını qorumaqdır. ABŞ üçün isə əsas sual açıq qalır: təzyiq strategiyası istənilən nəticəni verəcəkmi, yoxsa bu siyasət yeni qlobal güc balansının formalaşmasını daha da sürətləndirəcək?

V. Nəsibov

"AzPolitika.info"