İki ölkə arasında böhranın səbəbi: Formasını dəyişən Santa Rosa adası

Amazon hövzəsinin qəlbində, Peru, Kolumbiya və Braziliya sərhədlərinin kəsişdiyi nöqtədə yerləşən kiçik bir ada illərdir diplomatik çəkişmənin mərkəzinə çevrilib. 

Qaynarinfo xəbər verir ki, adı Santa Rosa olan bu ada sabit quru sahəsi deyil. Onun forması, ölçüsü və mövqeyi Amazon çayının axını ilə daima dəyişir; sanki suyun üstündə rəqs edir. Nəticədə, dövlət sərhədləri də daim hərəkətdə olur.

Santa Rosanın ilk dəfə su səthinə nə vaxt çıxdığı barədə yekdil fikir yoxdur, lakin rəsmi məskunlaşma 1970-ci illərdə başlanıb. Bu gün ada təxminən 3 min nəfərlik əhalini özündə cəmləyir. Lakin üzərində yaşadıqları torpaq sabit deyil — adanın forması və mövqeyi çayın axını ilə daima dəyişir, sərhəd xətti isə onunla birlikdə sürüşür.

Adalılar mövsümlərə uyğunlaşmağa məcburdurlar: quraq dövrlərdə qum adacıqları üzərindən yeriyərək, yağışlı mövsümdə isə kanoelərlə su basmış küçələrdən keçərək həyatlarını davam etdirirlər.

Santa Rosanın bu dəyişkən quruluşu Peru ilə Kolumbiyanı illərdir üz-üzə gətirən diplomatik böhranın mərkəzinə çevirib.

Amazon hövzəsi daim öz coğrafiyasını yenidən yazır. Çay hər il And dağlarından Atlantik okeanına doğru təxminən 1,2 milyard ton torpaq daşıyır; sahilləri və adaları yenidən formalaşdırır. Sular qalxdıqda daşqın ovaları təzə torpaqla örtülür.

Lakin son illərdə bu təbii dövriyyə pozulub. 2023 və 2024-cü illərdə yaşanan tarixi quraqlıqlar Amazon çayının səviyyəsini rekord dərəcədə aşağı salıb. Braziliya Geologiya Xidmətinin məlumatına görə, bu təsirlər hələ də davam edir. Quraqlıq Santa Rosada həyatı birbaşa təsirləyir: ərzaq qiymətləri bahalaşır, nəqliyyat çətinləşir, bəzi ailələr müvəqqəti olaraq köçməyə məcbur qalır.

Ada sakinlərindən biri bildirir: "Biz çayın qalxmasına və enməsinə alışmışıq. Amma indi daşqınlar mövsümsüz gəlir, istilər dözülməz olub".

Florida Beynəlxalq Universitetinin ekologiya və ətraf mühit üzrə mütəxəssisi Paulo Olivasın fikrincə, quraqlıqlar və daşqınlar bəzi yerlərdə eroziyanı sürətləndirir, digərlərində isə torpaq əmələgəlməni artırır. Olivas əlavə edir: "Santa Rosa kimi yerlərin gələcəyini bu qədər qeyri-müəyyən edən də məhz budur".

Santa Rosanın kövrək quruluşu Peru ilə Kolumbiya arasındakı mübahisəni həll etmək əvəzinə daha da dərinləşdirib. Münaqişənin kökləri XX əsrin əvvəllərinə, iki ölkənin Amazon bölgəsində sərhədləri müəyyən etməyə çalışdığı dövrə gedib çıxır.

1922-ci il tarixli Salomon-Lozano müqaviləsinə əsasən Kolumbiya, Perunun And bölgəsindəki geniş ərazilərdən imtina edib, əvəzində Amazon çayına çıxışı olan Letisiya şəhərini əldə edib. 1934-cü ildə imzalanan Rio-de-Janeyro protokolu sərhədi çayın "ən dərin və keçilə bilən” kanalından keçən xətlə müəyyənləşdirsə də, Amazon çayı heç vaxt sabit qalmayıb.

Zaman keçdikcə Amazonun yatağındakı dəyişikliklər yeni adalar yaradıb və sərhədi yenidən formalaşdırıb; Santa Rosa kimi, əvvəllər mövcud olmayan torpaq parçaları meydana çıxıb.

Kolumbiya Milli Universitetinin mütəxəssisi German Varqas-Kuervo vəziyyəti belə izah edir: "Çay hərəkət edir, onun içindəkilərin hamısı da dinamiktir".

Perunun keçmiş prezidenti Dina Boluarte avqust ayında adanı ziyarət edib. "Associated Press" agentliyinə verdiyi açıqlamada deyib: "Perunun suverenliyi müzakirə mövzusu deyil; 'Santa Rosa de Loreto' bölgəsi Perunun ərazisidir və belə də qalacaq".

Peru tərəfi adanın sakinlərinin əksəriyyətinin perulu olduğunu və adanın Peru dövlət qurumları tərəfindən idarə edildiyini əsas gətirərək Santa Rosanı öz ərazisi hesab edir. Hökumət 2025-ci ildə bölgə sakinlərinin ictimai xidmətlərə çıxışını artırmaq və "suverenliyi möhkəmləndirmək” məqsədilə adanı inzibati dairə elan edib.

Kolumbiya isə bu qərara sərt şəkildə etiraz edir. Rəsmi Bogotá hesab edir ki, müqavilə imzalananda Santa Rosa mövcud deyildi, buna görə də həmin saziş çərçivəsində tələb edilə bilməz. Bundan əlavə, çayın yatağının dəyişməsi nəticəsində adanın artıq Kolumbiya ərazisinə keçdiyini iddia edir. Prezident Qustavo Petro isə yaxınlarda sosial şəbəkə "X" üzərindən Peru hökumətini adanı "sahiblənməkdə” ittiham edib.

Aydın