İmanla elmin ziddiyyət təşkil etmədiyini sübut edən maarifçi...

...1885-ci ildə Kazan Universiteti universitet dərəcəsi olmayan, heç vaxt universitetdə dərs deməmiş və heç vaxt dissertasiya müdafiə etməmiş bir adamı seçdi.

Onun adı Qabdelkayum Qabdennasyir oğlu Nasyiri idi.

SİA xatırladır ki, tarixən o, Kayum Nasyi kimi tanınıb.

Seçilməsinin səbəbi tatar xalqının tarixi, arxeologiyası və etnoqrafiyası ilə bağlı əsərləri idi.

...Kayum Nasyi 14 fevral 1825-ci ildə Yuxarı Şırdan kəndində (indiki Tatarıstanın Zelenodolsk rayonu) anadan olub. Ailəsində dindarlıq gündəlik həyatdan ayrılmaz idi. İlk təhsilini imam olan atasından almış, sonra isə Kazan mədrəsəsində oxumuşdur.

Bu, kənd mollasının taleyinə düşən bir insan üçün tipik bir tərcümeyi-hal kimi görünərdi. Lakin Nasyi fərqli bir yol - maarifçilik yolunu seçdi.

Heç vaxt öyrənməyi dayandırmayan müəllim...

Mədrəsəni bitirdikdən sonra Nəsiri Kazandakı müxtəlif təhsil müəssisələrində müəllimlik etməyə başlayıb, dillər tədris edib.

1879-cu ildən, artıq əlli yaşını keçdikdən sonra o, özünü tamamilə elmi və tədqiqat işlərinə həsr edib. Bu, dini xidmətdən uzaqlaşma deyildi - bu, onun davamı idi, yalnız fərqli bir səviyyədə.

Nəsiri dilçilik, ədəbiyyat, tarix, pedaqogika, hesab, həndəsə, coğrafiya, botanika, kimya və hətta tibb mövzularında əsərlər yazdı. O, təqvimlər və lüğətlər tərtib etdi.

Bu cür maraqların genişliyi bu gün qəribə görünə bilər, amma Maarifçilik dövrü üçün bu təbii idi: alim biliyi "dini" və "dünyəvi" olaraq bölmürdü; o, dünyanın vahid mənzərəsini axtarırdı.

Onun geridə qoyduğu şeylər...

Nəsirinin ən məşhur əsərləri tatar xalqının tarixi və etnoqrafiyası ilə bağlıdır.

O, “Kazan tatarlarının inancları və adətləri”, “Tatar etnoqrafiyası materialları” və digər əsərlərində müasirlərinin həyatını, rituallarını və ənənələrini təsvir etmişdir.

Tatar kəndlərinin tarixi ilə bağlı tədqiqatları xüsusi yer tutur. Nəsiri Açasır, Bakırçı, Bornaş, Borındık, Yuxarı Şırdan, Mamadış, Molla İlə, Rasbuğa və başqalarını araşdırmışdır.

O, kəndin nə vaxt və kim tərəfindən qurulduğunu, adının haradan gəldiyini, orada hansı məşhur insanların yaşadığını təsvir etmişdir.

Bu materiallar hələ də tarixçilər və yerli tarixçilər tərəfindən istifadə olunur.

Onun keçmişin böyük alimləri əl-Fərabi və İbn Sina haqqında məqalələri xüsusi qeyd olunmağa layiqdir.

Nəsiri onları müsəlman alimin eyni zamanda ilahiyyatçı, filosof, həkim və riyaziyyatçı ola biləcəyinə dair nümunələr kimi görürdü.

Təhsil haqqında kitab...

Nəsiri "Kitab-ət-tərbiyə" ("Təhsil kitabı") əsərində pedaqoji baxışlarını açıqlamışdır. Bu əsərdəki əsas ideyalardan biri savadlı insanlarla ünsiyyətin vacibliyidir.

O yazırdı: "Ağıllı və bilikli insanlarla ünsiyyət qurmaq və onlarla məxfi söhbət etmək qəlbi canlandırır. Bilik və maarif sahibi insanlarla söhbət isə buxur satıcısının yanında olmaq kimidir: hətta o sizə buxur verməsə belə, onun ətri yenə də nəfəsinizə hopacaq."

Bu metafora Nəsirinin təhsil yanaşmasının mahiyyətini yerində əks etdirir.

Onun irsi bu gün niyə vacibdir...

Maarifçi və pedaqoq Ənvər Xujiəhmətov "Maarifçilik ulduzu" kitabında yazırdı: "1860-cı illərdən yarım əsrə qədər Kayum Nəsiri tatar maarifçilərinin görkəmli nümayəndəsi idi. O, bütün həyatını və istedadını xalqa xidmət etməyə həsr edən bir alimdir. Tatar xalqı arasında bilik səviyyəsinin yüksəldilməsi və mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsi üzrə tarixi əhəmiyyətli işləri ilə bu alim mədəniyyətimizin demokratik təməl üzərində inkişafına və xalq ədəbi dilinin yaranmasına böyük təsir göstərmişdir."

Nəsiri özü, ehtimal ki, tarixdəki yeri haqqında düşünməmişdir. O, sadəcə zəruri hesab etdiyi işi görmüşdür: dərs demiş, yazmış və tədqiqat aparmışdır. Lakin məhz belə gündəlik işlərdən miras formalaşır.

Onun əsərləri öz aktuallığını itirməyib. Onlar tatar kəndlərinin tarixini öyrənməkdə, toponimiyada və yerli tarixdə istifadə olunur. Onun yanaşması - iman və elmin, ənənəyə hörmətin və yeniliyə açıqlığın birləşməsi - bu gün İslam təhsili sahəsində çalışanlar üçün bir model olaraq qalır.

Qayum Nəsiri 1902-ci ildə vəfat etsə də, kitabları bu günə qədər gəlib çatıb. Və bu, təhsilin tək bir hərəkət deyil, uzun bir proses olduğunun ən yaxşı nümunəsidir və bunun bəhrələri yalnız onilliklər sonra görünür.

Əli Babayev