İnsanın qarşılaşdığı suallar... Hüseyn Cavid niyə bu gün də aktualdır?

Kulis.az Həcər Atakişiyevanın “Hüseyn Cavid niyə bu gün də aktualdır?” yazısını təqdim edir.

Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən biri olan Hüseyn Cavid təkcə öz dövrünün deyil, bütün zamanların sənətkarıdır. Onun əsərləri yazıldığı dövrdən uzun illər keçməsinə baxmayaraq, bu gün də oxunur, araşdırılır və düşündürür. Bunun əsas səbəbi H.Cavidin əsərlərində qaldırdığı problemlərin zamandan və məkandan asılı olmadan insanlığın taleyi ilə bağlı olmasıdır. Hüseyn Cavid yaradıcılığının mərkəzində insan dayanır. O, insanın daxili aləmini, mənəvi seçimlərini, xeyirlə şər arasındakı mübarizəni böyük ustalıqla təsvir etmişdir. Müasir dünyada da insanlar eyni mənəvi məsələlərlə üzləşirlər.

Buna görə də Cavidin qəhrəmanları və onların yaşadıqları hadisələr bugünkü oxucuya yad görünmür. Bəzi sənətkarlar yalnız yaşadıqları dövrün deyil, bütün zamanların söz adamları olurlar. Onların yaratdıqları əsərlər müəyyən bir tarixi mərhələnin sərhədlərini aşaraq əsrlər boyu insanların düşüncəsinə təsir göstərir, yeni nəsillər üçün mənəvi yol xəritəsinə çevrilir. Azərbaycan ədəbiyyatında belə qüdrətli şəxsiyyətlərdən biri də Hüseyn Caviddir.

O, təkcə böyük dramaturq və şair deyil, həm də insanlığın taleyi, azadlıq, ədalət və mənəvi kamillik haqqında düşünən mütəfəkkir idi. XX əsrin əvvəllərində yaşayıb-yaratmasına baxmayaraq, Hüseyn Cavidin qələmə aldığı problemlər bu gün də aktuallığını itirməmişdir. Dünyanın müxtəlif yerlərində baş verən müharibələr, insanların hakimiyyət və sərvət uğrunda apardıqları mübarizələr, cəmiyyətlərdə yaşanan mənəvi böhranlar, insanın öz vicdanı ilə üz-üzə qalması kimi məsələlər Cavid yaradıcılığının əsas mövzularını təşkil edir. Bu səbəbdən onun əsərlərini oxuyan müasir insan tez-tez öz dövrünün hadisələri ilə qarşılaşdığını hiss edir.

Hüseyn Cavid insanı bütün yaradıcılığının mərkəzinə qoymuşdu. O, insanın mənəvi gücünə, düşüncə azadlığına və kamilləşmək qabiliyyətinə inanırdı. Yazıçının qəhrəmanları sadəcə bədii obrazlar deyil, insan ruhunun müxtəlif tərəflərini əks etdirən canlı xarakterlərdir. Onların keçirdikləri daxili mübarizə, qarşılaşdıqları çətin seçimlər və mənəvi sınaqlar bu gün də hər bir oxucu üçün tanış görünür. Çünki zaman dəyişsə də, insanın qarşılaşdığı əsas suallar dəyişmir.

Müasir dövrdə texnologiya sürətlə inkişaf edir, həyat tərzi dəyişir, informasiya axını getdikcə artır. Lakin bütün bu dəyişikliklərə baxmayaraq, insanlıq yenə də sülh, ədalət, azadlıq və mənəviyyat kimi əbədi dəyərlərə ehtiyac duyur. Hüseyn Cavidin əsərləri məhz bu dəyərləri qorumağın vacibliyini xatırladır. Onun yaradıcılığı bizə göstərir ki, insanı yüksəldən də, uçuruma aparan da onun öz seçimləridir. Bu gün Hüseyn Cavid haqqında danışmaq yalnız böyük bir ədibin xatirəsini yad etmək demək deyil. Bu, həm də müasir dünyanın problemlərinə klassik ədəbiyyatın işığında baxmaq, keçmişdən gələn hikmətin bugünkü insan üçün nə qədər əhəmiyyətli olduğunu anlamaq deməkdir.

Məhz buna görə Hüseyn Cavidin əsərləri hər yeni nəsil tərəfindən maraqla oxunur və onun irsi Azərbaycan ədəbiyyatının ən qiymətli mənəvi sərvətlərindən biri kimi yaşayır. Yazıçının ən məşhur əsərlərindən biri olan "İblis" faciəsi xüsusilə diqqətəlayiqdir. Əsərdə müharibələrin, zorakılığın və insan tamahının doğurduğu faciələr göstərilir. Təəssüf ki, XXI əsrdə də dünyanın müxtəlif bölgələrində müharibələr davam edir, günahsız insanlar əziyyət çəkirlər. Bu baxımdan "İblis" yalnız bir ədəbi əsər deyil, həm də insanlığa ünvanlanmış ciddi xəbərdarlıqdır.

Hüseyn Cavidin aktuallığını təmin edən əsas amillərdən biri onun yaratdığı əsərlərin dərin fəlsəfi məzmunudur. Yazıçının "İblis", "Şeyx Sənan", "Peyğəmbər", "Topal Teymur", "Xəyyam", "Səyavuş" və "Ana" kimi əsərlərində insanın mənəvi dünyası, azadlıq arzusu, ədalət axtarışı və xeyirlə şərin mübarizəsi əks olunmuşdur. Xüsusilə "İblis" faciəsində müharibələrin və insan tamahının doğurduğu fəlakətlər göstərilir. "Şeyx Sənan" əsərində dini və milli ayrı-seçkiliyin fövqündə duran insan sevgisi tərənnüm olunur. "Peyğəmbər" əsərində isə mənəvi kamillik və həqiqət uğrunda mübarizə ideyaları ön plana çəkilir. Bu əsərlərdə qaldırılan problemlər bu gün də cəmiyyət üçün əhəmiyyətini qoruduğundan Hüseyn Cavid müasir oxucuya yaxın olaraq qalır.

Hüseyn Cavid həm də azad düşüncənin tərəfdarı idi. O, insanın mənəvi və fikri azadlığını yüksək qiymətləndirirdi. Müasir cəmiyyətin inkişafı üçün də sərbəst düşüncə, elmə və həqiqətə bağlılıq vacib amillərdir. Cavidin əsərləri oxucunu hazır fikirləri qəbul etməyə deyil, düşünməyə və həqiqəti axtarmağa çağırır. Cavid yaradıcılığında humanizm xüsusi yer tutur. O, insanları dilinə, dininə və mənsubiyyətinə görə deyil, insan olduqları üçün dəyərləndirirdi.

Bu fikir qloballaşan dünyada daha böyük əhəmiyyət qazanır. Müxtəlif mədəniyyətlərin və xalqların birgə yaşadığı müasir dövrdə qarşılıqlı hörmət və tolerantlıq cəmiyyətlərin inkişafının əsas şərtlərindən biridir. Hüseyn Cavidin həyat yolu da gənc nəsil üçün örnəkdir. O, çətinliklər və təqiblərlə üzləşsə də, öz əqidəsindən dönməmiş, sənətinə və ideallarına sadiq qalmışdır. Bu xüsusiyyətlər bu gün də gənclərə iradə, prinsipiallıq və mənəvi möhkəmlik nümunəsi göstərir.

Hüseyn Cavid bu gün də aktualdır, çünki onun əsərlərində insanlığın dəyişməyən problemləri əks olunur. Müharibə və sülh, azadlıq və əsarət, xeyir və şər, humanizm və ədalət kimi mövzular bu gün də dünya gündəmindədir. Cavidin yaradıcılığı bizə yalnız keçmişi öyrətmir, həm də gələcəyi daha düzgün qurmaq üçün düşünmək imkanı verir. Məhz buna görə Hüseyn Cavidin əsərləri hər yeni nəsil tərəfindən yenidən kəşf olunur və öz dəyərini qoruyub saxlayır. Hüseyn Cavid Azərbaycan ədəbiyyatının yalnız böyük nümayəndəsi deyil, həm də bəşəri idealları öz yaradıcılığında əks etdirən qüdrətli mütəfəkkirdir.

Onun əsərlərinin dəyəri müəyyən bir dövr və ya cəmiyyətlə məhdudlaşmır. H.Cavid insanın mənəvi dünyasına, vicdanına, azadlıq istəyinə və həqiqət axtarışına müraciət etdiyi üçün onun yaratdığı obrazlar və irəli sürdüyü fikirlər zaman keçdikcə köhnəlmir. Əksinə, hər yeni dövr bu əsərlərin məzmununa yeni çalarlar qazandırır və onların aktuallığını daha da artırır.

Bu gün dünyanın müxtəlif bölgələrində müharibələrin davam etməsi, insanların hakimiyyət, sərvət və şəxsi maraqlar uğrunda bir-birinə qarşı çıxması Hüseyn Cavidin xüsusilə "İblis" əsərində səsləndirdiyi fikirlərin nə qədər doğru və uzaqgörən olduğunu göstərir. Yazıçı insanları düşündürməyə, mənəvi dəyərləri hər şeydən üstün tutmağa çağırırdı. O, insanlığın xilası üçün gücün deyil, ağlın, mərhəmətin və ədalətin vacib olduğunu vurğulayırdı. Bu ideyalar isə bu gün də öz əhəmiyyətini itirməmişdir. Hüseyn Cavidin əsərlərində tərənnüm olunan azadlıq ideyası da müasir insan üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. O, azadlığı yalnız siyasi məna ilə deyil, insanın düşüncə və mənəviyyat azadlığı kimi dəyərləndirirdi.

H.Cavidə görə, insan ilk növbədə öz qorxularından, cəhalətindən və mənəvi əsarətindən qurtulmalıdır. Məhz buna görə onun qəhrəmanları daim həqiqət axtarışında olur, çətin seçimlər qarşısında qalır və mənəvi kamilliyə doğru irəliləməyə çalışırlar. Bu xüsusiyyətlər müasir gənclər üçün də mühüm həyat dərsidir. Yazıçının yaradıcılığı bizə onu da öyrədir ki, insanı böyük edən yalnız biliyi və ya gücü deyil, onun mənəvi keyfiyyətləridir. Hüseyn Cavid öz əsərlərində sevgi, mərhəmət, sədaqət, humanizm və ədalət kimi dəyərləri ön plana çəkərək cəmiyyətin sağlam inkişafının mənəvi əsaslar üzərində qurulmalı olduğunu göstərmişdir. Bu baxımdan onun əsərləri yalnız ədəbi nümunə deyil, həm də mənəvi tərbiyə məktəbidir. Bu gün Hüseyn Cavid irsinin öyrənilməsi və təbliği xüsusilə vacibdir.

Çünki qloballaşan dünyada milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, gənclərin sağlam dünyagörüşü ilə formalaşması və cəmiyyətin mənəvi inkişafı üçün belə sənətkarların yaradıcılığına böyük ehtiyac vardır. H.Cavidin əsərləri insanı düşünməyə, öz vicdanı ilə üzləşməyə və həyatın mənası haqqında suallar verməyə sövq edir. Məhz bu xüsusiyyət onun yaradıcılığını ölməz edir. Hüseyn Cavid fiziki olaraq bu dünyadan ayrılsa da, onun ideyaları, əsərləri və sənət fəlsəfəsi yaşayır.

Hər dəfə "İblis", "Şeyx Sənan", "Peyğəmbər", "Topal Teymur", "Xəyyam" və digər əsərləri oxuduqda, biz təkcə böyük bir yazıçının yaradıcılığı ilə tanış olmuruq; həm də insanlıq haqqında dərin həqiqətlərlə qarşılaşırıq.

Buna görə də Hüseyn Cavid bu gün də aktualdır, sabah da aktual olacaq. Çünki onun yaradıcılığı insanın və bəşəriyyətin əbədi problemlərinə işıq tutan mənəvi xəzinədir.