İran qaynayır, İsrail və ABŞ pusquda: Tehran rejiminin xilas yolu varmı?

İranda etiraz aksiyaları davam edir. 2025-ci ilin son günlərindən başlayan aksiyalar artıq dördüncü gecədir ki, səngimir. Paytaxt Tehran başda olmaqla Həmədan, Yəsuc, Kuhdəşt, Rəşt və digər şəhərləri əhatə edən etirazlar ölkə üzrə geniş vüsət alıb. İran təhlükəsizlik qüvvələri aksiyaların qarşısını almaq üçün gücləndirilmiş təhlükəsizlik tədbirləri tətbiq edib. Bir sıra şəhərlərdə gözyaşardıcı qazdan, su şırnaqlarından və xüsusi təyinatlı bölmələrdən istifadə olunduğu deyilir. Xeyli sayda saxlanılan var.

Rəsmi dairələr əhaliyə sükut və dialoq çağırışları etsə də, hakimiyyət orqanları indiyədək böhranın aradan qaldırılması ilə bağlı konkret iqtisadi və ya sosial yol xəritəsi təqdim etməyib. Bu isə ictimai narazılığı daha da artırır.

Aksiyalar İran rialının kəskin dəyərdən düşməsinə, qiymətlərin sürətlə artmasına, işsizliyə və ümumi sosial-iqtisadi vəziyyətin ağırlaşmasına etiraz olaraq başlasa da, əslində baş verən proses nə qəfil, nə də gözlənilməzdir. İranda illərdir yığılıb qalan və artıq gizlədilməsi mümkün olmayan problemlər mövcuddur. Bu problemlər müəyyən dövrlərdə məhz bu cür etirazlar və iğtişaşlar formasında üzə çıxır. Ölkə iqtisadiyyatı ardıcıl şəkildə geriləyir, İran rialı dollar qarşısında rekord səviyyədə dəyər itirir, inflyasiya isə əhalinin gündəlik həyatını iflic edir. Sosial-iqtisadi narazılığın əsas sosial bazasını daha çox orta təbəqə və aşağı gəlirli qruplar təşkil edir. Vəziyyət elə bir həddə çatıb ki, artıq adi yaşayış tərzi belə lüksə çevrilib. Bu fonda cəmiyyətlə hakimiyyət arasında kommunikasiya faktiki olaraq dağılmış vəziyyətdədir.

İqtisadi böhranla paralel olaraq etnik və mərkəz–əyalət münasibətlərindəki gərginlik də dərinləşir. Xüsusilə Güney Azərbaycan türkləri başda olmaqla, kürdlər, ərəblər və digər etnik qruplar arasında mərkəzi hakimiyyətə qarşı narazılıq sistemli xarakter alıb. Burada məsələ təkcə mədəni və dil hüquqları ilə məhdudlaşmır. İqtisadi ayrı-seçkilik, regional inkişafın qeyri-bərabərliyi və siyasi təmsilçilik problemləri etnik kimliklə birləşərək daha təhlükəli sosial vəziyyət formalaşdırır.

Əslində mövcud vəziyyəti ən dəqiq şəkildə İran Prezidenti Məsud Pezeşkianın özü ifadə edir. O, ölkədə keçirilən etiraz aksiyaları ilə bağlı çıxışında bildirib ki, ictimai narazılığı aradan qaldırmaq üçün hökumət effektiv xidmətlər göstərməli, resursları düzgün idarə etməli, iqtisadi və sosial problemlərə praktik həll yolları tapmalıdır. Lakin bütün bunlar İranda baş vermədiyi kimi, bir çox hallarda narazılıqlar etnik faktorla alovlanaraq daha da nəzarətdən çıxan forma alır. Tarixdə bunun çoxsaylı nümunələri mövcuddur.

Hazırkı aksiyaları hələlik genişmiqyaslı xalq üsyanı kimi qiymətləndirmək tezdir. Mövcud vəziyyət daha çox “nəbz yoxlama” mərhələsini xatırladır. Həm daxili aktorlar, həm də xarici güclər İran cəmiyyətinin nə dərəcədə dözümlü və nə qədər mobilizə oluna bilən olduğunu test edir.

İranın uranın zənginləşdirilməsini dayandırmaması, İsraillə davam edən açıq və gizli qarşıdurma, eləcə də Tehranın uzlaşmaz regional siyasəti Vaşinqton və Təl-Əviv üçün mövcud rejimi strateji təhlükə statusuna gətirib. Bununla belə, İranla birbaşa və total müharibə ssenarisi nə ABŞ, nə də İsrail üçün optimal variant sayılır. Belə bir müharibə həm iqtisadi baxımdan son dərəcə bahalı, həm də regionu uzunmüddətli xaosa sürükləyə biləcək nəticələr doğura bilər.

Əgər mövcud sosial-iqtisadi böhran daha da dərinləşər, etnik narazılıqlar mərkəzlə koordinasiyasız şəkildə genişlənər və təhlükəsizlik aparatının nəzarət imkanları zəifləyərsə, İran “rəngli inqilab” tipli ssenari ilə üz-üzə qala bilər. Bu proses klassik küçə etirazlarından fərqli olaraq, uzunmüddətli, mərhələli və müxtəlif sosial qrupları birləşdirən xarakter daşıya bilər. Nepal, Madaqaskar və digər ölkələrdə müşahidə olunan “zəncirvari Z inqilab” modelləri göstərir ki, bu cür proseslər bir anda baş vermir, lakin uyğun siyasi və iqtisadi şərait formalaşdıqda sürətlə geri dönməz fazaya keçir.

Turan Rzayev
Globalinfo.az-ın siyasət yazarı