“İran tarixi yol ayrıcına yaxınlaşır”

“İranın yeni iqtisadi və siyasi sənəd imzalaması adi diplomatik hadisədən daha böyük əhəmiyyət daşıya bilər. Bir çox müşahidəçilərin fikrincə, bu addım İran iqtisadiyyatının və onun qlobal maliyyə sistemi ilə münasibətlərinin daha geniş miqyasda yenidən qurulmasına doğru həm simvolik, həm də praktiki bir addımdır. Onilliklər ərzində İran dövlət nəzarəti, sanksiyalar və Qərb maliyyə institutları ilə məhdud inteqrasiya şəraitində formalaşmış özünəməxsus iqtisadi model əsasında fəaliyyət göstərib. Bu yanaşma müəyyən dərəcədə iqtisadi suverenliyin qorunmasına kömək etsə də, investisiyaların cəlb olunmasını, texnoloji inkişafı və beynəlxalq kapital bazarlarına çıxışı məhdudlaşdırıb. Son saziş isə Tehranın bu uzunmüddətli yanaşmalardan bəzilərini yenidən nəzərdən keçirməyə başladığını göstərir”.

Bu fikirləri xalqcebhesi.az-a açıqlamasında siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, politoloq Şəbnəm Həsənova bildirib.

Ş.Həsənova qeyd edib ki, yeni kursun tərəfdarları hesab edirlər ki, iqtisadi modernləşmə qlobal bazarlarla daha dərin əməkdaşlıq tələb edir: “Beynəlxalq maliyyə institutları, xarici investorlar və transmilli şirkətlərlə əməkdaşlığın genişlənməsi iqtisadi artımı sürətləndirə, yeni iş yerləri yarada və əhalinin rifahını yüksəldə bilər. Bu baxımdan, əsasən Anglo-Amerika maliyyə arxitekturasına inteqrasiya suverenliyin itirilməsi deyil, XXI əsrin qlobal iqtisadi reallıqlarına praqmatik uyğunlaşma kimi qiymətləndirilir. Gündəmə gəlməsi gözlənilən digər mühüm məsələ özəlləşdirmədir. İran iqtisadiyyatının geniş sektorları hələ də dövlət mülkiyyətindədir və ya dövlətin dolayı nəzarəti altındadır. İqtisadi islahat tərəfdarları hesab edirlər ki, özəl sektorun rolunun artırılması səmərəliliyi yüksəldə, innovasiyaları təşviq edə və xarici kapitalın cəlb olunmasına kömək edə bilər. Mövcud tendensiya davam edərsə, özəlləşdirmə İranın iqtisadi transformasiyasının əsas sütunlarından birinə çevrilə bilər”.

Politoloqun söylədiyinə görə, bununla belə, qarşıdakı yolun asan olacağı gözlənilmir: “Tənqidçilər xəbərdarlıq edirlər ki, qlobal maliyyə sistemlərinə sürətli inteqrasiya İranı xarici təsirlərə daha açıq vəziyyətə gətirə və dövlətin strateji sahələr üzərində nəzarət imkanlarını zəiflədə bilər. Digərləri isə hesab edirlər ki, güclü tənzimləmə mexanizmləri və şəffaf idarəetmə olmadan özəlləşdirmə sosial bərabərsizliyi daha da artıra bilər. Siyasi nəticələr də az əhəmiyyət kəsb etmir. İqtisadi liberallaşma çox vaxt yeni sosial və siyasi proseslərə yol açır, biznes dairələrinin təsirini artırır, beynəlxalq tərəfdaşlıqları genişləndirir və əlavə institusional islahatlara təzyiq yaradır. İran rəhbərliyinin bu dəyişiklikləri nə dərəcədə dəstəkləyəcəyi hələlik məlum deyil, lakin müzakirələrin artıq başladığı aydındır. Getdikcə daha aydın görünür ki, İran tarixi bir yol ayrıcına yaxınlaşır. Bu sənədin imzalanması ölkənin iqtisadi modelini və beynəlxalq sistemdəki yerini yenidən formalaşdıran tədrici, lakin dərin transformasiyanın başlanğıcı kimi tarixə düşə bilər. Bu transformasiyanın İranı daha da gücləndirəcəyi, yoxsa yeni çağırışlarla üz-üzə qoyacağı isə qarşıdakı illərdə veriləcək qərarlardan asılı olacaq”.

Röya İsrafilova