İran və neytral Türkmənistan ANALİZ

Tehran ətrafında gərginləşən vəziyyət Vaşinqtonu Orta Asiyada yeni dayaq nöqtələri axtarmağa məcbur edir. ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin zərbə qrupu Yaxın Şərqə yola düşərkən Aşqabadda yüksək səviyyəli diplomatlarla görüşüb. ABŞ Ordu Katibi Daniel Driskoll və Cənubi və Orta Asiya üzrə xüsusi nümayəndə Serxio Qoranın prezident və Milli Lider Serdar və Qurbanqulu Berdiməhəmmədovla görüşmək üçün səfərləri neytral Türkmənistanın ABŞ üçün regional təhlükəsizlikdə strateji əhəmiyyətli bir halqaya çevrildiyini vurğulayır.

ABŞ administrasiyasının iki yüksək vəzifəli məmurunun İranla uzun sərhədi olan bir ölkə olan Türkmənistana, zərbə qüvvələrinin ətrafında yerləşdirildiyi bir vaxtda səfəri sadəcə təsadüf ola bilməz. Xatırladaq ki, ABŞ prezidentinin Cənubi və Orta Asiya üzrə xüsusi nümayəndəsi Serxio Qor, ABŞ administrasiyasının digər bir məmuru, ABŞ Dövlət Katibinin müavini Kristofer Landau ilə birlikdə keçən il Özbəkistan və Qazaxıstanla xammal müqavilələri üzrə danışıqlar aparıblar. ABŞ ordusunun katibi Daniel Driskolun nümayəndə heyətində olması, səfər zamanı strateji hərbi planlaşdırma elementlərinin müzakirə olunduğunu göstərir və bunu Türkmənistanın müdafiə naziri Begenç Gündoğdıyevlə görüşləri də təsdiqləyir. Dövlət xəbər agentliyi TDH-nin məlumatına görə, danışıqların əsas diqqəti ənənəvi protokol çərçivələrindən ABŞ-ın Mərkəzi Asiyada çoxtərəfli əməkdaşlığının perspektivlərinin praqmatik müzakirəsinə keçib.

Bundan əlavə, Driskol və Qoru Türkmənistan prezidenti Serdar Berdımuhamedov, Qoru isə Türkmənistanın Xalq Məsləhətinin rəhbəri Qurbanqulu Berdımuhamedov ayrıca qəbul edib və o, "ABŞ-ın ölkənin ən vacib strateji tərəfdaşlarından biri olaraq qaldığını" vurğulayıb. "Əlbəttə ki, İrana qarşı ehtimal olunan qarşıdan gələn Amerika hərbi kampaniyasının bir hissəsi olaraq Türkmənistanın İran əleyhinə hərəkətlərdə iştirakının hipotetik ehtimalı barədə fərziyyə irəli sürmək üçün böyük bir cazibə var, amma yox. Bir neçə amil Türkmənistan hakimiyyətinin şüurlu və könüllü olaraq, ən azı açıq şəkildə, İran əleyhinə hərəkətlərə hər hansı bir şəkildə qoşulmasına mane olur.

Birinci səbəb Türkmənistanın daimi neytrallıq statusudur. Bu status uzun müddətdir ki, hakimiyyətə əsas geosiyasi oyunçuların maraqları arasında manevr etməyə imkan verən qeyd-şərtsiz xarici siyasət prinsipidir. Digər amil İran və Türkmənistanın fərqli hərbi-texniki potensialı və İranın qonşularını anti-İran koalisiyalarında iştirak etmək həvəsindən çəkindirmək üçün real qabiliyyətidir. Bundan əlavə, İranın Fars xəbər agentliyinin 24 yanvarda yayımladığı bəyanat, bu cür həvəslərin sağlam düşüncədən üstün gələcəyi təqdirdə qonşu ölkələri cavab tədbirləri ilə açıq şəkildə təhdid edir. Tehranın mesajı əsasən Bakı və Ankaraya ünvanlansa da, digər regional paytaxtlara da birmənalı mesaj var: "Hər hansı bir hücum halında, əsas günahkarla regional əlbirlər arasında heç bir fərq qoyulmayacaq".

İran hakimiyyəti artıq İrana qarşı hərbi hücumun regional müharibəyə çevrilməsi təhlükəsini birbaşa olaraq qaldırır. Türkmənistanın paytaxtı Aşqabadın İranla sərhədə yaxın, təkcə raketlərin deyil, həm də uzaqmənzilli artilleriya qurğularının, prezidentin və ümummilli liderin iqamətgahının birbaşa hədəfə çata biləcəyini nəzərə alsaq - o, sərhəddə, keçmiş Firyuza kəndində yerləşir - bu amil siyasi və hüquqi neytrallıq amilindən daha təsirli ola bilər. İranın müttəfiqləri və tərəfdaşları olan Çin və Rusiyanın güclü təsiri də Türkmənistanda mühüm rol oynayır. Türkmənistan hakimiyyəti, ən azı ictimaiyyət qarşısında və bu günə qədər öz fikirlərini mübahisələndirməməyə və ya fundamental məsələlərdə onlarla münasibətləri pozmamağa çalışır.

ABŞ-ın 2023-cü ilə qədər Türkmənistana qarşı siyasəti diplomatik "sıfır cəmli oyun"la məhdudlaşdırılıb. Lakin əvvəlki ABŞ administrasiyasından bəri, ABŞ-ın Türkmənistanla münasibətlərində həm ikitərəfli, həm də regional kontekstdə, xüsusən də Çinə münasibətdə açıq, lakin yavaş bir şəkildə yenidən formatlaşdırma müşahidə olunur. ABŞ administrasiyası, şübhəsiz ki, Türkmənistan hakimiyyətinin İranla münasibətlərində üzləşdiyi bütün "risk faktorlarını" bilir və nəzərə alır. Buna görə də, ABŞ-ın Türkmənistanın İranla qarşıdurma hərəkətlərinə birbaşa təkan verən bir şey yoxdur. Lakin İrana qarşı hərbi əməliyyat zamanı təyyarələr üçün təcili eniş nöqtələrinin olmasının mümkünlüyünü və zəruriliyini nəzərdə tutan uzunmüddətli hərbi planlaşdırma amili var. Türkmənistandakı Cəbəldəki yeni aerodrom bu məqsəd üçün ideal şəkildə uyğundur, halbuki Türkmənistan hakimiyyəti özləri belə bir missiyanın humanitar xarakterini qeyd edə bilərlər. Və o, təkcə Amerika təyyarələrini deyil, həm də İran təyyarələrini qəbul edə bilər.

V.VƏLİLİ