İranda hakimiyyətə Pəhləvi gələcək, yoxsa...

Birləşmiş Ştatlar indi İranla ən azı ona təhlükəli dərəcədə müharibə aparır. İyunun 21-də ABŞ-nın İranın əsas nüvə infrastrukturuna, o cümlədən yeraltı Fordo obyektinə endirdiyi zərbələr dramatik bir eskalasiya ilə nəticələndi. Bununla belə, Vaşinqton bunu genişmiqyaslı müharibə adlandırmaqdan ehtiyatla çəkinir.
Reyting.az xəbər verir ki, bu barədə “Middle East İnstitut”da yazılıb.
ABŞ beyin mərkəzinin təhlilində qeyd olunur:
Müdafiə naziri Pit Heqset iyunun 22-də Pentaqonda mətbuat konfransı zamanı bildirib ki, ABŞ-nın zərbələri məhdud miqyasdadır və dar çərçivədə İranın nüvə silahı hazırlamasının qarşısını almağa yönəlib.
Nazir deyib ki, bu missiya rejim dəyişikliyi ilə bağlı deyildi və olmayıb.
Lakin Donald Tramp ertəsi gün sosial mediada bu fikrə qarşı çıxaraq suyu bulandırdı: “Əgər indiki İran rejimi İranı yenidən möhtəşəm edə bilmirsə, niyə də rejim dəyişikliyi olmasın?”
Tramp, şübhəsiz, ABŞ-nın potensial işğalı da daxil olmaqla, Amerikanın İraqdakı təcrübəsinin hələ də təqib edilə biləcəyinə dair geniş hərbi ipucu verməyib.
Əslində, nə baş verir?
Strateji niyyətin ən aydın göstəricisi mesajlaşmada dəyişiklikdir. Tramp administrasiyasının daxilində “İran xalqı tərəfindən rejim dəyişikliyi” ifadəsi daha çox diqqət çəkir. İsrail rəsmiləri indi açıq şəkildə İranın mərhum şahının oğlu Rza Pəhləvini İslam Respublikasının üstünlük verilən varisi kimi təbliğ edirlər. Vaşinqton onun namizədliyini təsdiqləməkdən çəkinir, amma Pəhləviyə artan diqqət təsadüfi deyil.
Tramp bundan sonra nə edəcək?
Münaqişənin ilk günlərində Trampın tərəddüdləri strateji çaşqınlıq kimi şərh edilib. Lakin son addımlar, o cümlədən müxalifət xadimlərinə təklif olunan dəstək və rejimin transformasiyası ilə bağlı ritorika daha geniş ambisiyaya işarə edir. Yəni təkcə İranın nüvə proqramını ləğv etmək deyil, Tehranda uzunmüddətli siyasi dəyişikliyi sürətləndirmək.
Problem ondadır ki, Trampın böyük müharibə üçün lazım olan heç bir əsası yoxdur: daxildə mandat verilməyib, yəni Konqresin icazəsi, ictimai rəyin səfərbərliyi və bu miqyasda münaqişə üçün büdcə.
Beynəlxalq koalisiya da yoxdur: 2003-cü il İraq müharibəsindən fərqli olaraq, Tramp qlobal və hətta regional dəstək toplamadı. Kampaniyanı yalnız İsrail dəstəkləyib. Avropa, Rusiya və Çin eskalasiyaya qarşıdır, xüsusilə, Moskva və Pekin rejim dəyişikliyini şiddətlə rədd edir.
Çıxış strategiyası da yoxdur: münaqişədən sonrakı İran üçün heç bir yol xəritəsi hazırlanmayıb: qisas, qeyri-sabitlik və ya gözlənilməz eskalasiyanı idarə etmək planı da mövcud deyil.
Tramp güc yolu ilə qələbəyə deyil, İranın daxildən partlaya biləcəyi fikri ilə qumar oynayır.
Rejim dəyişikliyi, yoxsa sonsuz bataqlıq?
Bəziləri 1990-cı illərin İraqı ilə müqayisələr aparır, lakin bu bənzətmələr çaşdırır. İndiki İran Səddam Hüseynin İraqı deyil. Tehran əhəmiyyətli hərbi imkanlara malikdir və hələ də bəzi regional etibarlı şəxslərə malikdir, lakin onun həm də dərin qəzəbli, ümidsiz və hakimiyyətin siyasi transformasiyası üçün təşkilatlanmağa hazır olan əhalisi var. Daha böyük sual rejimin daxilində çatların əmələ gəlib-gəlməyəcəyidir. Əgər ictimaiyyət müharibəyə görə rəhbərliyi günahlandırarsa, İranın təhlükəsizlik qüvvələri iğtişaşları yatırmağa davam edəcəkmi?
Geosiyasi baxımdan İran da İraqdan fərqli mövqeyə malikdir. Çin və Rusiyanın İslam Respublikasını qoruyub saxlamaqda strateji maraqları var, bu, mütləq rejimə olan sevgidən deyil, ABŞ-nın təsirinin genişlənməsinin qarşısını almaqdan ibarətdir. Amerikanın Tehranda qalib gəlməsi həm Moskva, həm də Pekin üçün strateji uğursuzluq olardı.
Bununla belə, Tehranın çəkindirmə qabiliyyəti zəifləyir. İsrailin zərbələri əsas hərbi və nüvə aktivlərini dağıdır. İllər sonra ilk dəfə Vaşinqtonda bəziləri rejimin küçə etirazlarına görə yox, elit parçalanma səbəbindən çökə biləcəyinə inanırlar. Amma bu, 2009-cu il deyil, 2022-ci il də deyil. Qərb artıq küçələrdə izdihamı seyr etmir. Ağ ev həm də rejimin rütbəliləri arasında fikir dəyişikliyini izləyir.
Rejim daxildən dəyişə bilərmi?
Daxili narazılığın artan əlamətləri var. Keçmiş prezident Həsən Ruhaninin Qumda aparıcı şiə din xadimləri ilə görüşdüyü və onları atəşkəsi qəbul etməsi və uranın zənginləşdirilməsini dayandırması üçün Ali Rəhbər Ayətullah Xamnəiyə təzyiq göstərməyə çağırdığı bildirilir. Məqsəd: daha da gərginliyin qarşısını almaq və dövlətin əsasını qorumaq. Bu hesabatların etibarlılığı qeyri-müəyyən olaraq qalır, lakin danılmaz olan odur ki, daxili itkilər artır.
Y. QACAR