İranın Hörmüzdə yeni qiyməti

İranın Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası (SNSC) ABŞ prezidenti Donald Tramp administrasiyasına qarşı tələblərini artırıb. Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının rəhbəri Məhəmməd Baqer Zolqədr bildirib ki, ABŞ Tehrana qarşı açıq təhdidlərdən əl çəkməyincə, Yaxın Şərqdə İrana və müttəfiqlərinə qarşı hərbi əməliyyatları dayandırmayınca və iki müharibə üçün təzminat ödəməyincə Hörmüz boğazı açılmayacaq.

Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası bildirib ki, Hörmüz boğazının açılması üçün ABŞ öz davranışını dəyişdirməlidir. Məhəmməd Baqer Zolqədrın sözlərinə görə, bu, "İranı heç vaxt heç bir şəkildə təhdid etməmək və ya İran xalqının müqəddəs yerlərini və dəyərlərini təhqir etməmək", regionda "İrana və müttəfiqlərinə qarşı müharibəyə və təcavüzə birdəfəlik son qoymaq", İrana qarşı dəniz blokadasını ləğv etmək və dəniz və hava qüvvələrini sərhədlərindən çıxarmaq deməkdir.

Bundan əlavə, Zolqədrın sözlərinə görə, ABŞ 2025 və 2026-cı illərdə baş verən iki müharibə üçün İrana dəyən ziyanı tam və heç bir ödəniş etmədən ödəməli və İslam Respublikasına qarşı sanksiyaları ləğv etməlidir. Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının rəhbəri ayrıca vurğulayıb ki, Tramp administrasiyası "İran xalqının oğurlanmış və dondurulmuş aktivlərini heç bir şərt olmadan dondurub geri qaytarmalıdır".

İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun sözçüsü Hüseyn Mohebi də təsdiqlədiyi kimi, Hörmüz boğazının yenidən açılması "ABŞ-ın İranın şərtlərini tam qəbul etməsindən və Amerikanın regional danışıqlara müdaxiləsindən imtina etməsindən asılıdır". "ABŞ İranın şərtlərini qəbul edən kimi, Hörmüz boğazı mütləq açılacaq", - deyə İİKK sözçüsü vurğulayıb.

Son bir həftə ərzində İran, Oman və dolayı yolla ABŞ Hörmüz boğazında yeni gəmiçilik marşrutlarının yaradılmasını müzakirə ediblər. 60 gün davam etməsi nəzərdə tutulan müqavilə layihəsi bu mərhələdə ticarət gəmilərinin şimal marşrutu (İran suları) vasitəsilə Fars körfəzinə daxil olmasını və cənub marşrutu (Oman sahili) vasitəsilə çıxışını nəzərdə tuturdu. Həmçinin güman edilirdi ki, Tehran Hörmüzün blokadasından sonra tətbiq etməyi planlaşdırdığı pul şantajı sistemindən imtina edəcək. Lakin uzunmüddətli perspektivdə yeni naviqasiya sisteminə nə baş verəcəyi bəlli deyildi. Müvəqqəti müqavilə daha davamlı və əhatəli bir razılaşmanın hazırlanması üçün yol açmaq məqsədi daşıyırdı.

ABŞ-ın vitse-prezidenti J.D. Vance 8 avqust axşamı Fox News-da bildirib ki, "Biz İranla danışıqlar aparırıq və Hörmüz boğazından axan neft və qazın həcmini maksimum dərəcədə artırmağa çalışırıq. Hazırda diqqətimiz budur". O əlavə edib ki, Vaşinqton Tehranın "ABŞ ilə münasibətləri yaxşılaşdırmaq üçün lazım olan uzunmüddətli dəyişikliklər etməyə hazır olub-olmadığını" anlamağa çalışır. Vance deyib: "Onlar bunun bitməsini istəyirlər". "Sual budur ki, onların sistemi bizi xoşbəxt etmək və bu əməkdaşlıqdan lazım olan hər şeyi əldə etdiyimizi hiss etmək üçün lazım olanı təmin edə bilərmi? Bunu hələ görməliyik, amma düşünürəm ki, son bir neçə gündə müəyyən irəliləyiş əldə etmişik".

ABŞ-ın vitse-prezidenti vurğulayıb ki, "Biz sizin Fars körfəzi bölgəsindən münaqişədən əvvəlki qədər neft və qazın çıxacağını gözləyirik". "İran bizə bunu etməyi planlaşdırdığını bildirib. Körfəz ölkələrinin bütün koalisiyası da eyni şeyi istəyir. İran sistemindəki bəzi şəxslər rüsum tətbiq etməkdən danışırlar. İranlılar bizə Hörmüz boğazına rüsum tətbiq etmək planlarının olmadığını bildiriblər. Görək nə edəcəklər". O əlavə edib: "Biz onların nüvə proqramını məhv etdik. Biz onların ənənəvi qüvvələrini məhv etdik. Biz onların asimmetrik hərbi imkanlarını kökündən azaltdıq".

İranın yeni tələbləri davam edən danışıqları faktiki olaraq pozur. "The Wall Street Journal" qəzetinin ABŞ rəsmilərinə istinadən verdiyi məlumata görə, Tramp Tehran Hörmüz boğazını tam açacağı təqdirdə nüvə razılaşması olmadan İranla müharibəyə son qoymağa hazır idi. Tramp həftələrlə rəsmi qələbə bəyannaməsinə hazırlaşdıqdan sonra ən azı bu ssenarini yüksək vəzifəli köməkçiləri ilə gizli şəkildə müzakirə edib. Lakin "The Wall Street Journal" qəzetinin qeyd etdiyi kimi, bu yol indi İranın ABŞ-ın milyardlarla dollar ödəməsi, ABŞ qoşunlarını bölgədən çıxarması və ABŞ-ın dəniz blokadasına son qoyması tələbi ilə çətinləşib.

İsrail rəsmilərinin fikrincə, Tehranın sərt tələbləri, ehtimal ki, Vaşinqtonu bir həftə əvvəl təxirə salınan hərbi seçimə sövq edəcək.

ABŞ ilə qarşıdurma ilə bağlı mövcud vəziyyət, Xameneinin ofisi tərəfindən 9 avqustda elan edilən İranın Ali Lideri Müctəba Xamenei ilə İslam Respublikasının Prezidenti Məsud Pezeşkian arasında keçirilən görüşdə müzakirə edilib. Ofis bildirib ki, "bu görüşdə ölkənin problemləri və narahatlıqları, xüsusən də xalqın dolanışığı, tətbiq edilən müharibə ilə bağlı mövcud vəziyyət və gələcək perspektivlər, hərbi sahədəki dəyişikliklər, resurs təminatı və xərclərin idarə olunması üçün həll yolları və xarici tərəflərlə iqtisadi əməkdaşlıq ətraflı müzakirə edilib".

V.SALAH