İranla bağlı qərar son anda dəyişdi Müəmmalı tarix

“ABŞ Prezidenti Donald Tramp martın 23-də indiyədək gördüyü ən dramatik addımlardan birini atdı. Özünün qoyduğu 48 saatlıq ultimatumun bitməsinə bir neçə saat qalmış – İranı Hörmüz boğazını tamamilə açmadığı təqdirdə “enerji obyektlərini məhv etməklə” hədələdiyi vaxt – fasilə “düyməsini” basdığını açıqladı”.

Bu sözləri Globalinfo.az-a politoloq Əlimusa İbrahimov deyib.

Politoloq bildirib ki, ABŞ prezidenti özünəməxsus tərzdə İrana 5 günlük müddətin verildiyini açıqladı:

“Tramp İran rəsmiləri ilə çox yaxşı və məhsuldar söhbətlər apardığını, 15 maddədən ibarət mümkün çərçivə razılaşmasından və İranın nüvə silahı hazırlamamağa razılıq verməsindən danışdı. Dünya bazarlarında bu açıqlamadan sonra vəziyyət dəyişdi: neft qiymətləri 14 faizdən çox düşdü, “Dow Jones” indeksi isə təxminən 700 bal yüksəldi.

Lakin İran rəsmiləri bu açıqlamanın doğru olmadığını bildirdilər. Vaşinqtonla Tehranın bəyanatları arasındakı fərq göz qabağında idi. Tramp “yüksək etimadlı” İran rəsmiləri ilə məhsuldar danışıqlar apardığını bildirərkən, İran parlamentinin spikeri Məhəmməd Baqir Qalibaff heç bir danışığın aparılmadığını açıq şəkildə bəyan etdi. Qalibaf dedi ki, Trampın son ritorikası maliyyə və neft bazarlarını manipulyasiya etmək, ABŞ və İsrailin düşdüyü bataqlıqdan çıxması üçün şərait yaratmaq məqsədi daşıyır.

İran Xarici İşlər Nazirliyi daha da irəli gedərək Trampın açıqlamalarını “enerji qiymətlərini aşağı salmaq və hərbi planlar üçün vaxt qazanmaq cəhdinin bir hissəsi” adlandırdı. Yüksək rütbəli İran rəsmisi xəbərdarlıq etdi ki, bu, “psixoloji müharibə” taktikası ola bilər: bir tərəfdən danışıqlar aparırmış kimi görünmək, digər tərəfdən daha geniş hücuma hazırlaşmaq”.

Politoloqun sözlərinə görə, Misir kəşfiyyatının İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) ilə kanal açdığı və mümkün atəşkəs üçün etimadın artırılması məqsədilə hərbi əməliyyatların beş günlük dayandırılmasını təklif etdiyinə dair məlumatlar yayılıb:

“Misir, Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistanın xarici işlər nazirləri Ər-Riyadda diplomatik variantları araşdırmaq üçün görüşüblər. Qətər, Oman və Fransa da daxil olmaqla vasitəçilərlə müəyyən mesajlar ötürülüb.

Çox güman ki, Trampın bəyan etdiyi etdiyi birbaşa və yüksək səviyyəli danışıqlar baş tutmayıb. Ən yaxşı halda, bu, sınaq xarakterli və arxa kanallar vasitəsilə aparılan təmaslar olub. Yəni reallıq Trampın dönüşünü əsaslandırmaq üçün istifadə etdiyi “məhsuldar söhbətlər”dən çox uzaqdır.

Beş günlük müddəti təzyiq taktikası kimi görənlər üçün dəlillər kifayət qədər inandırıcıdır. Trampın ilkin 48 saatlıq ultimatumu onun prezidentlik fəaliyyəti boyunca formalaşmış nümunələrə uyğundur: həddindən artıq təhdid etmək, bazarları və rəqibləri silkələmək, sonra qələbə elan edərək geri çəkilmək.

Zamanlama da diqqət çəkir. Trampın dönüşü ABŞ bazarlarının açılmasına az qalmış – analitiklərin fikrincə, həftəsonu yaşanan dalğalanmadan sonra bazarları stabilləşdirmək üçün nəzərdə tutulmuş – bir zamanda baş verdi. Keçmiş Ağ Ev rəsmisinin sözlərinə görə, Trampın geri çəkilmək üçün bir yola ehtiyacı var idi. “TACO” – “Tramp Həmişə Qorxub Geri Çəkilir” – ifadəsi o qədər tanış olub ki, artıq xüsusi bazar strategiyasını təsvir edir: təhdidlər nəticəsində qiyməti düşən aktivləri almaq, sonra isə qaçılmaz olaraq kursunu dəyişəndə satmaq.

Əlimusa İbrahimov

Bu baxımdan, beş günlük uzatma diplomatiya deyil, təhlükəsizlik klapanı olan təzyiqdir – İranın mülki enerji infrastrukturunu bombalamaq təhdidini həyata keçirməyin fəlakətli nəticələrindən qaçmaqla yanaşı, təzyiqi davam etdirmək üçün bir vasitədir. Belə bir zərbə təkcə İran mülki vətəndaşlarına dağıdıcı təsir göstərməz, həm də regional elektrik şəbəkələrindən asılı olan Körfəz dövlətlərinin su duzsuzlaşdırma qurğularını təhlükə altına atardı.

Bir qrup isə bunun daha strateji bir addım olduğunu düşünür. İranda müharibə indi dördüncü həftəsinə qədəm qoyub və ABŞ ağır dövrlərdən keçir. Təxminlərə görə, münaqişə gündə 1-2 milyard dollara başa gəlir və Pentaqon artıq əlavə 200 milyard dollardan çox hərbi yardım tələb edib. Hətta bəzi respublikaçılar belə bu xərcin həcminə görə səslərini qaldırır”.

Ə.İbrahimov bildirib ki, ABŞ daxilində müharibəyə dəstək azalır:

“CBS News”un sorğusuna görə, amerikalıların çoxu indi münaqişəni “zərurət” deyil, “seçim” kimi görür və “müharibəni tez bitirin” şüarı ictimaiyyətin ən prioritət istəyinə çevrilib. Artan benzin qiymətləri – ölkə üzrə orta hesabla qalonu 4 dollara yaxınlaşır – Ağ Ev üçün siyasi təzyiqə çevrilir.

Beynəlxalq aləmdə isə ABŞ-ın müttəfiqləri təmkinli olmağa çağırır. Körfəz ölkələrinin Trampa xəbərdarlıq etdiyi bildirilir ki, İranın enerji infrastrukturuna hücum ölkəni çöküş nöqtəsinə qədər qeyri-sabitləşdirərək daha geniş regional xaosa yol aça bilər. Aralıq seçkilər yaxınlaşdıqca siyasi hesablamalar da dəyişir.

Bundan başqa, strateji məqsəd özü də qeyri-müəyyən olaraq qalır. Tarixçi Aleksander Daunsun qeyd etdiyi kimi, hətta uzunmüddətli bombalama belə rejim dəyişikliyinə zəmanət verə bilməz – xüsusən də hakimiyyətin tək bir lider ətrafında cəmləşmədiyi ölkədə. İranın ali rəhbəri Ayətullah Əli Xamenei əvvəlki zərbələrdə öldürülüb, lakin rejim fəaliyyətini davam etdirir.

Trampın yanaşması həmişə belə olub. O, təhdidlərdən danışıqlar üçün təzyiq yaratmaq vasitəsi kimi istifadə edib. Beş günlük uzatma bu nümunəyə çox dəqiqliklə uyğun gəlir: hərbi variantları masada saxlayır, eyni zamanda diplomatik pəncərə açır. Bu pəncərənin həqiqi olub-olmadığını, yoxsa sadəcə hərbi hazırlıq üçün pərdə rolunu oynadığını zaman göstərəcək.

Aydın olan budur ki, sadə ultimatumlar dövrü bitib. Müharibənin üçüncü həftəsində ABŞ gözləniləndən daha bahalı və mürəkkəb olan münaqişənin içindədir. 48 saatdan beş günə keçid təkcə Trampın taktiki instinktlərini deyil, həm də heç bir tərəfin asanlıqla qalib gələ bilmədiyi müharibənin sərt reallıqlarını əks etdirir.

Beş günlük fasilə diplomatik çıxış yolu tapmaq üçün həqiqi cəhd və ya daha böyük fırtınadan əvvəl taktiki fasilə ola bilər. Dəqiq olan budur ki, qarşıdakı günlər bunun strateji manevr, yoxsa ABŞ-İran qarşıdurmasının uzun və qanlı tarixində sadəcə başqa bir fəsil olduğunu göstərəcək”.

Turan Rzayev
Globalinfo.az