İsrail İran qarşıdurması Zəngəzur dəhlizinə qapı açacaq?

İran və İsrail arasında atəşkəsin qalıcı olub-olmayacağını söyləmək hələ tezdir. Lakin Tehranın başı üzərində asılı qalan müharibə qılıncı Ermənistanı mühüm ticarət nöqtəsindən məhrum edə, suverenliyinə əhəmiyyətli təsirləri olan məsələlərdə Rusiya və Azərbaycanın diplomatik təzyiqlərinə müqavimət göstərmək qabiliyyətini zəiflədə bilər.

Yenisabah.az xəbər verir ki, bu barədə eurasia.net yazıb.

Saytın təhlilində qeyd olunur ki, iyunun 13-də İran-İsrail münaqişəsi başlamazdan əvvəl İran Ermənistanın xarici dünya ilə yeganə etibarlı ticarət əlaqəsi hesab edilirdi.

Türkiyə və Azərbaycan sərhədləri Ermənistan üçün bağlı olaraq qalır və Gürcüstan son aylarda Rusiyaya ixracı pozmaq üçün Kremlin göstərişi ilə hərəkət edir.

Kremlin Ermənistanın qiymətli daşlar və metalların təkrar ixracını məhdudlaşdırmaq qərarı Ermənistanın ticarət dövriyyəsinə artıq böyük zərbə vurub. İran marşrutu ilə ixracın azalması isə İrəvanın ticarət problemlərini daha da gücləndirə bilər.

İran həm də Azərbaycanı Naxçıvan anklavı ilə birləşdirəcək, Ermənistan ərazisindən keçməli Zəngəzur dəhlizinə görə İrəvanın mühüm diplomatik dəstəkçisi olub. Bu günə qədər Ermənistan Azərbaycana Zəngəzur marşrutu üzrə hər hansı ekstraterritorial imtiyazların verilməsinə qəti şəkildə qarşı çıxıb və İran rəsmiləri dəhlizin yaradılmasının iki ölkənin strateji sərhədi boyunca ticarət əlaqələrinə təhlükə yaradacağını düşünür.

Erməni müşahidəçiləri indi narahatdır: İranı strateji cəhətdən zəifləmiş hesab edən Bakı diplomatik-hərbi təzyiqi artıra bilər.

“Ermənistanın ərazi bütövlüyünün qorunmasında və “Zəngəzur dəhlizi”nin yaradılmasının qarşısının alınmasında İran uzun müddət mühüm rol oynayıb”,- Yeqiya Taşciyan “Armenian Weekly”də dərc olunan şərhində yazıb.

O əlavə edib ki, “Bakı və Ankara Tehranın zəifliyinə regional olaraq təcrid olunmuş Ermənistana təzyiq göstərmək üçün fürsət pəncərəsi kimi baxır”.

Məsələ İran üçün o qədər vacib görünür ki, hətta Tehran İsrailə raket zərbələri endirdiyi bir vaxtda xarici işlər naziri Abbas Əraqçi iyunun 17-də Zəngəzur məsələsini İran üçün “qırmızı xətt” kimi səciyyələndirərək Azərbaycanı hər hansı birtərəfli addım atmaqdan çəkindirməyə çalışıb.

İranın bu cür ritorikasının Bakını çəkindirmək üçün yetərli olub-olmaması indiki məqamda dəqiq deyil. İlham Əliyev administrasiyası İrəvana təzyiqləri gücləndirməklə yanaşı, öz variantlarını açıq saxlamaq niyyətində görünür. İyunun 14-də prezidentin xarici siyasət müşaviri Hikmət Hacıyev Ermənistanı “Zəngəzur dəhlizinin açılması istiqamətində ilk mühüm addımı atmağa” çağırıb. İyunun 18-də Bakıda çıxışı zamanı Əliyev bildirib ki, Ermənistan azərbaycanlıların “Qərbi Zəngəzur bölgəsi”nə və ya Ermənistanın Sünik vilayətinə qayıtmasını asanlaşdırmalıdır. 

“Tarixi ədalət bu insanların öz vətənlərinə dinc və təhlükəsiz şəkildə qayıtmasını təmin etməyi tələb edir”,- Əliyev bildirib.

İsraillə güclü müdafiə və təhlükəsizlik əlaqələrinə baxmayaraq, İran-İsrail qarşıdurmasında kənarda qalacağına İranı əmin etmək üçün rəsmi Bakı addımlar atıb. İyunun 14-də Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov Əraqçı ilə telefon danışığında bildirib ki, Azərbaycan “heç bir halda öz hava məkanından və ya ərazisinin İrana və ya hər hansı digər ölkəyə qarşı hücumlar üçün istifadəsinə icazə verməyəcək”.

Azərbaycanın ticarət dövriyyəsi də İran-İsrail münaqişəsi, xüsusən də Asiyadan İran və Azərbaycan vasitəsilə Rusiyaya malları nəql edən Şimal-Cənub dəhlizi boyunca təhlükə altındadır. İran şəbəkənin əsas qovşağıdır. Şimal-Cənub dəhlizi tam inkişaf etməsə də, Qərb sanksiyalarının təsirini yumşaltmaq üçün Kreml mühüm həyat yolunu qoruma əzmindədir. 2024-cü ildə dəhliz boyunca ticarət inkişaf edib.

Kreml Şimal-Cənub şəbəkəsinin inkişafının davam etdirilməsində maraqlıdır. Kremlin sözçüsü Dmitri Peskov bildirib: "Müharibə bitdikdən sonra bu layihə davam etdiriləcək".

Araz dəhlizi kimi tanınan Şərq-Qərb ticarət marşrutu da həssas görünür. Həmin marşrut Zəngəzur variantına alternativdir, İran ərazisindən keçməklə materik Azərbaycanı Naxçıvanla birləşdirəcək. İran-İsrail münaqişəsi Azərbaycan rəsmilərini Araz yolunun qeyri-mümkün olduğu qənaətinə gəlməyə vadar edə bilər ki, bu da onların Zəngəzuru təmin etmək əzmini artırır.

Zəngəzurun təhlükəsizliyinin təminatçısı roluna can atan və Moskvaya Qafqazda güclü yerdə təhlükəsizlik mövcudluğunu saxlamağa imkan verən Rusiya Ermənistanın güzəşt etmək üçün təzyiq göstərməkdə Azərbaycana qoşula bilər.