İtalyan keşiş: Qafqazda bu millət pul üçün hər şeyini satır

XVII əsrdə yaşamış italyan katolik keşişi Arkancelo Lamberti Papa VIII Urban tərəfindən Qərbi Gürcüstana, Minqreliyaya missionerlik üçün göndərilir və o, burada 18 il yaşayır. Xidmətini başa vurduqdan sonra Neapola qayıdır və 1654-cü ildə “Kolxida, indi isə Minqreliya adlanan ölkənin təsviri” (Relatione della Colchide hoggi detta Mengrellia) kitabını nəşr etdirir (Həmin kitabın PDF variantı budur)

Kitabda Qafqaz xalqları barədə çoxsaylı qeydlər edən Lamberti erməniləri kifayət qədər mənfi təsvir edib (Həmin vaxt özlərini burada “erməni” adlandıran boşa-lom qaraçı tayfasının Cənubi Qafqaza kütləvi köçürülməsi baş verməmişdi).

Lambertinin ermənilərin xarakteri və ticarət vərdişləri barədə yazdıqlarının əsas mahiyyəti belədir:

“Bu ölkədə ticarətlə əsasən ermənilər məşğul olurlar. Onlar bu işdə çox mahirdirlər, lakin onların ticarəti həmişə hiylə və aldatma ilə müşayiət olunur. Onlar yalana o qədər öyrəşiblər və bu onlarda bir vərdiş halını alıb ki, hətta doğru danışdıqları zaman belə onlara inanmaq çətindir. Ermənilər malın qüsurunu gizlətməkdə və alıcıya saxta mallar verərək öz mənfəətləri üçün asanlıqla yalan yerə and içib, öz ailələrinin ölümünə belə hazır olmaqla yanaşı, söyüşləri asanlıqla qəbul edirlər”.

Müəllif yazır ki, erməni tacirləri üçün mənfəətdən uca heç bir dəyər yoxdur. Qazanc hərisliyinə, pula görə onlar hər kəsi və hər şeyi qurban verməyə hazırdırlar. Onlar kimin yanında daha çox qazanc və təhlükəsizlik görürlərsə, dərhal onun tərəfinə keçirlər.

Lambertin sözlərinə görə, onlar bir dövlətin təbəəliyində olsalar da, başqa bir tərəfə casusluq edə və ya məlumat sata bilərlər.

Müəllif qeyd edir ki, ermənilər yerli əhalinin sadəlövhlüyündən və ticarətdən başı çıxmamasından istifadə edirlər.

Müəllif ermənilərin xristian dininə belə hörmət etmədiklərini, onlar üçün pulun dindən daha uca olduğunu xüsusi qeyd edir:

“Ermənilər öz dini etiqadlarını ticarət maraqlarına görə asanlıqla dəyişə və ya gizlədə bilərlər. Onlar mənfəət gördükləri yerdə özlərini hər kəsə yaxın göstərirlər, lakin əslində heç bir dinə sadiq deyillər”.

İtaliyalı missioner ermənilərin pul üçün digər ölkələrə casusluq etməsinə də toxunur:

"Erməni tacirlər regionda məlumat daşımaqla da məşğul olurlar. Ermənilər pul üçün öz övladlarını türklərə satmağa belə razı olanlardır, onların keşişləri savadsızdırlar və dinin əsaslarını bilmirlər və içkiyə düşkündürlər”.

Lamberti üçün ermənilər Kolxidada “yad ünsür” idilər. O, onları bu torpaqların əsl sahibi olan xalqlarla müqayisə edəndə, erməniləri hər yerdə özünü "ev sahibi" kimi aparan, lakin heç bir yerə ürəkdən bağlı olmayan, yalnız ciblərini düşünən bir tayfa kimi təsvir edir.

Lambertinin əsərində erməni obrazı “hiyləgər, sözünə etibar olunmayan və şəxsi mənfəəti üçün hər kəsi sata bilən bir adam” kimi yaradılıb.