“Kölgə iqtisadiyyatı” nədir?

“Kölgə iqtisadiyyatı” müasir iqtisadi sistemlərin ən ciddi problemlərindən biri hesab olunur.

“Kölgə iqtisadiyyatı” rəsmi qeydiyyata alınmayan, dövlət nəzarətindən kənarda qalan və vergidən yayınan iqtisadi fəaliyyətləri əhatə edir.

Bu fəaliyyətlərə qeyri-rəsmi işçi çalışdırmaq, gəlirləri gizlətmək və sənədsiz ticarət kimi hallar daxildir. 

“Cebheinfo.az”-ın araşdırmasına görə, bir çox ölkələrdə bu problem uzun illərdir mövcuddur və tam aradan qaldırılması hələ də çətin olaraq qalır.

“Kölgə iqtisadiyyatı”nın yaranmasının əsas səbəblərindən biri yüksək vergi yüküdür. Sahibkarlar bəzən yüksək vergilərdən yayınmaq üçün fəaliyyətlərini gizli şəkildə həyata keçirməyə üstünlük verirlər.

Bununla yanaşı, mürəkkəb bürokratik prosedurlar, qeydiyyat proseslərinin çətinliyi və dövlət orqanlarına inamsızlıq da bu prosesə təkan verir. Əgər rəsmi fəaliyyət göstərmək çətin və baha başa gəlirsə, insanlar alternativ, yəni qeyri-rəsmi yolları seçirlər.

Digər mühüm səbəb işsizlik və sosial problemlərdir. Rəsmi iş tapa bilməyən insanlar qeyri-rəsmi sektorda işləməyə məcbur qalırlar. 

Bu isə həm işçinin hüquqlarının qorunmaması, həm də dövlət büdcəsinə daxilolmaların azalması ilə nəticələnir.Beləliklə, “kölgə iqtisadiyyatı” bir tərəfdən insanlara gəlir imkanı yaratsa da, digər tərəfdən iqtisadi sistemə zərər vurur.

“Kölgə iqtisadiyyatı”nın təsirləri çoxşaxəlidir. İlk növbədə, dövlət büdcəsi vergi gəlirlərindən məhrum olur. Bu isə təhsil, səhiyyə və infrastruktur kimi sahələrə ayrılan vəsaitin azalmasına səbəb olur.

Eyni zamanda, bazarda ədalətsiz rəqabət yaranır. Rəsmi fəaliyyət göstərən sahibkarlar vergi ödədiyi halda, qeyri-rəsmi işləyənlər daha ucuz qiymət təklif edə bilir və bu da bazar balansını pozur.

Bundan əlavə, “kölgə iqtisadiyyatı” iqtisadi statistikanın dəqiqliyini azaldır. Dövlət real vəziyyəti tam görə bilmədiyi üçün düzgün iqtisadi siyasət formalaşdırmaq çətinləşir. Bu isə uzunmüddətli inkişaf strategiyalarına mənfi təsir göstərir.

Bu problemin aradan qaldırılması üçün bir sıra tədbirlər vacibdir. İlk olaraq vergi sisteminin sadələşdirilməsi və şəffaflığın artırılması mühüm rol oynayır. Vergi dərəcələrinin optimal səviyyədə olması sahibkarları rəsmi fəaliyyətə təşviq edə bilər. Eyni zamanda, elektron xidmətlərin genişləndirilməsi və rəqəmsallaşma qeydiyyat və hesabat proseslərini asanlaşdırır.

Digər tərəfdən, maarifləndirmə də önəmlidir. İnsanlara rəsmi işləməyin üstünlükləri – sosial təminat, pensiya hüquqları və hüquqi qorunma izah edilməlidir. Dövlət nəzarəti gücləndirilməli, lakin bu nəzarət cəzalandırıcı deyil, stimullaşdırıcı xarakter daşımalıdır.

Nəticə olaraq, “kölgə iqtisadiyyatı” tamamilə yox edilməsə də, onun miqyasını azaltmaq mümkündür. Bunun üçün dövlət və cəmiyyət arasında etimadın artırılması, iqtisadi siyasətin düzgün qurulması və şəffaf mühitin yaradılması əsas şərtlərdir. Yalnız bu halda iqtisadiyyat daha sağlam və dayanıqlı inkişaf edə bilər.

Aişə Abdulova
“Cebheinfo.az”
 

Problemlərinizi bizə yazın, şahidi olduğunuz hadisələri çəkib göndərin