“Mən və Putin” Əsədin devrilməsində Ankaranın əsas kartı

Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Suriyada hakimiyyət dəyişikliyini siyasi qələbə hesab edir. Baxmayaraq ki, hələ dünən o, keçmiş prezident Bəşər Əsədlə əl sıxmağa hazır idi. Ərdoğanın əhval-ruhiyyəsi o qədər yüksəkdir ki, o, rusiyalı vəzifədaşına dünyada 2 həqiqi liderin qaldığı komplimenti söyləmək qərarına gəlib - o və Vladimir Putin.
Reyting.az xəbər verir ki, bu barədə “Regnum” yazıb.
Rusiya nəşrinin təhlilində qeyd olunur:
Müxalif silahlı qruplaşmaların və Türkiyənin rəhbərlik etdiyi “Suriya Milli Ordusu”nun (SMO) uğurları əslində, Ankarada çaşqınlıq yaradıb. Doğrudan da, hücumun lap əvvəlində türk diplomatları həddindən artıq təmkinli davrandılar. Onlar dünya ictimaiyyətini əmin etdilər ki, Türkiyənin Hələbə hücumla heç bir əlaqəsi yoxdur, hətta müxalifətlə Əsəd arasında dialoqa, yəni məsələnin sülh yolu ilə həllinə icazə veriblər.
Həma və Homs alınanda Ərdoğan Əsədin bitdiyini anladı. Ədəb naminə o, təbii ki, öz Xarici İşlər Nazirliyinin rəhbəri Hakan Fidanı Rusiya və İran nümayəndələri ilə görüşmək üçün Suriya nizamlanması üzrə foruma - Dohaya göndərdi. Lakin artıq dekabrın 6-da o, silahlı müxalifətin hücumunu açıq şəkildə dəstəkləyib. Fidan Sergey Lavrov və Abbas Araqçı ilə danışarkən Dəməşq süqut edib.
Türkiyə üçün xoşbəxtlikdən, BƏƏ, Səudiyyə Ərəbistanı, Misir və digər Ərəb Liqası ölkələrindən fərqli olaraq, Əsəd hakimiyyətini itirməmişdən əvvəl onunla münasibətləri rəsmi şəkildə bərpa edə bilməyib.
Ankara müxalifəti dəstəkləməyə davam edib, İŞİD və kürd YPG/PYD-yə qarşı əməliyyatları çərçivəsində onu öz qanadına aldı. Eyni zamanda, Ərdoğan Moskva və Tehrandan olan rəqibləri ilə dialoq tellərini qoruyub saxlaya bildi: iki Soçi razılaşması və İdlib üzrə Moskva razılaşması buna əyani sübutdur.
Türkiyə Hələbə hücumdan uzaqlaşsa da, Əsəd rejiminin sonrakı süqutunda da onun məsuliyyət daşıdığı aydındır. Hərəkətsizlik də hərəkətdir. Deeskalasiya zonasının cənubunda irəliləyən qoşunların qarşısını ala biləcək Türkiyə hərbi postları var idi. Niyə bunu etmədilər? Ərdoğan Rusiya ilə razılaşmaları niyə qəsdən pozdu?
Rədd edilmiş əl
Türkiyə uzun müddətdir Əsədə qarşı bütün müqaviməti nəzarət altına almağa çalışıb. O, SMO-nu yaratdı, lakin Əbu Məhəmməd əl-Colani qrupuna rəqib oldu.
SMO üçün Türkiyədən gələn pullar Colaninin əlinə keçdi. Bəli, İdlibdə bütün iqtisadi dəstək, infrastruktur, elektrik və internet Türkiyədən asılı idi, lakin o, Türkiyə hakimiyyətinin “geniş muxtariyyət”indən istifadə edirdi.
HTŞ-nin bəyənmədiyi (yeri gəlmişkən, təşkilat təkcə Rusiyada deyil, türklər arasında da terrorçular siyahısındadır) Ərdoğan hələ də onun aradan qaldırılması üçün qətiyyətli addım atmayıb. Siyasi üsullar nəticə vermədi. Ona görə də Ankara Türkiyəni birbaşa təhdid etmədiyi üçün onu öz evində sərbəst buraxmaq qərarına gəlib.
Qaçqın axını, böyük itkilər, islamçı suriyalılar və ümumilikdə ərəblər arasında imicinin pisləşməsi riski səbəbindən Ankara onlarla müharibəyə başlamaq istəmirdi. Təbii ki, Əsədə kömək etməmək üçün. Üstəlik, türklər arxa durmaqla HTŞ-ni Suriya Ərəb Ordusunun nəzarətindən gizlətdilər, çünki İdlibə hücum yeni qaçqın kütlələrinə səbəb olacaqdı.
3 milyon suriyalı artıq Türkiyədə yaşayır. Eyni zamanda, İdlibin özündə də əhali arasında dəhşətli iqtisadi vəziyyətdən narazılıq artırdı. İdlib qruplarının Suriya hökumət qüvvələrinə qarşı uğurlu hücumu bu problemləri dərhal həll etdi.
Əsədin düşüdüyü çətinlik də rol oynadı.
2023-2024-cü illərdə Ərdoğan Əsədə qarşı ritorikasını xeyli yumşaltdı və Türkiyə mediası alçaldıcı “zalim Esad” adından imtina etdi. Suriyanın eks-prezidentindən milyonlarla qaçqının geri qaytarılmasına razılıq verməsi və BMT Təhlükəsizlik Şurasının 2254 saylı qətnaməsi çərçivəsində müxalifətlə dialoqda irəliləyiş əldə etməsi tələb olundu.
Əsəd mütəmadi olaraq bəzi şərtlər qoyur, türk qoşunlarının çıxarılmasını tələb və Ərdoğan bu davranışı yəqin ki, təkəbbür hesab edirdi. Türkiyə prezidenti üçün 2011-ci ildə Rusiya ilə birbaşa münaqişə bahasına devirməyə çalışdığı şəxslə münasibətlərin bərpasına qərar vermək onsuz da çətin idi.
Amma Əsəd anteni yüksəltməyə başlayanda Ərdoğan özünü aşağılanmış hiss etdi. Belə görünürdü: günahkar sənsən, amma bağışlanma diləyirsən. Buna görə də Ərdoğan son açıqlamalarından birində silahlı müxalifətin əməliyyatına susqun şəkildə razılaşdığını belə əsaslandırdı: Dəməşq rejimi “Türkiyənin uzanan əlinin əhəmiyyətini dərk etmədi”.
Ümumən Türkiyə qalibdir. Məğlub olmuş İran və Rusiyanın Tartus və Xmeymimdəki hərbi bazalarının taleyi ilə bağlı qeyri-müəyyənlik fonunda türklər özlərini hakim kimi hiss edirlər. Onlar hakimiyyətə gələn müxalifətin baş sponsoru statusunu saxlayıblar. Suriyadakı bütün mümkün oyunçular arasında Türkiyənin mövqeyi hər kəsdən çox güclüdür. Kürdlərin Trans-Fərat bölgəsi istisna olmaqla, Suriya ərazisində yalnız onların hərbçiləri sərbəst hərəkət edə bilər.
İki əsas problem

Yaxın aylarda Dəməşqdə hökumət qurulacaq. Türkiyənin öz kozır kartı var, lakin onların nümayəndələrinin əsas mövqeləri tuta bilməyəcəyi böyük sualdır. Yenə də Colani qalib silahlı müxalifətdə ilk skripka çalır. “İdlib qəfəsindən” qaçaraq özlərini daha müstəqil hiss edirlər. Üstəlik, demək olar ki, bütün güclü oyunçular, hətta İran da Dəməşqin yeni hökuməti ilə münasibət qurmaq istəyir.
Colani iqtisadiyyatın bərpasını təmin etməli və Suriyanın Türkiyədən asılılığını azaltmalıdır, ona görə də o, HTŞ-nin ABŞ-nın terrorçu siyahısından çıxarılmasına çalışacaq.
Yeni Suriya üçün pul Avropadan və zəngin Körfəz ölkələrindən gələ bilər. Dekabrın 8-dən səhmləri bahalaşan türk tikinti şirkətləri Suriyanın yenidən qurulmasında iştirak etməyə hazırdır və Colani belə dəstəkdən imtina etməyəcək. Amma Suriyanın “yeni Osmanlı” Türkiyəsinin başqa bir vilayətinə çevriləcəyini söyləmək hələ tezdir.
Türkiyəni Suriyanın yeni hakimiyyət orqanlarına təsir göstərməklə yanaşı, daha iki aktual məsələ də narahat edir.
Birincisi, qaçqınlar. Əsəd rejiminin süqut etdiyi gün, dekabrın 8-də yerli nəşrlər, ilk növbədə, Hakan Fidanın “Türkiyədəki milyonlarla suriyalı qaçqının tezliklə öz vətənlərinə qayıda biləcəkləri” ifadəsinə diqqət yetirib.
Ərdoğan daha sonra bu mövzuda danışıb. Suriyanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsinin və “Suriya xalqı ilə qardaşlıq münasibətlərinin” vacibliyini bildirən Türkiyə prezidenti suriyalıların vətənlərinə qayıtması ilə bağlı “gözləntilərə” işarə edib.
Vəzifə Ankara üçün aktualdır, lakin asan deyil.
Colani və ya başqası milyonlarla insan üçün lazım olan hər şeyi təmin edə biləcəkmi?
Türkiyənin ardından Livan, İordaniya və Avropa İttifaqı (Aİ) ölkələri qaçqınları geri qaytarmaq istəyəcək. Əhəmiyyətli maliyyə sərmayələri olmadan Dəməşqin vəzifəsi qeyri-mümkün olur.
İkincisi, Türkiyənin yeni Suriyada əsas vəzifəsi SDQ və YPG-dən olan kürd qrupları ilə mübarizə aparmaqdır. Dekabrın 10-da Ərdoğan əmin etdi ki, onlar “tezliklə” məğlub olacaqlar. Hələ Hələbə HTŞ-nin hücumundan əvvəl Türkiyə prezidenti xəbərdarlıq etmişdi ki, o, 2019-cu ildə dayandırılmış “Sülh çeşməsi” əməliyyatını başa çatdıracaq və bütün 600 kilometrlik sərhədi kürd yaraqlılarından təmizləyəcək, onları 30 km cənuba itələyəcək.
HTŞ hücumunun başlamasından sonra hərəkətlər aktiv fazaya keçib. Türkiyə ordusu SMO ilə birlikdə Tel-Rifat və Mənbici artıq ələ keçirib. Kürd qoşunlarını məhv etmək üçün “interregnum”dan istifadə etmək cəhdi aşkar görünür.
Türkiyə qoşunlarının Hələbə hücum zamanı müdaxilə etməməsi ilə bağlı versiyalardan biri də Ankaranın bu əməliyyatdan YPG-yə qarşı öz hərəkətlərini ört-basdır etmək üçün istifadə etdiyini göstərir.
PR ustası
Vaşinqtonda hakimiyyətin çətin keçidinə baxmayaraq, Pentaqon hələ də Türkiyənin planlarına müqavimət göstərir. Bu yaxınlarda CENTCOM-un məlumatına görə, ABŞ ordusu İŞİD-in 70 hədəfinə hücum edib. Ola bilsin ki, bu, kürd mövqelərinə soxulan SMO-ya qarşı yönəlib.
Trampın hakimiyyətə gəlməsi ilə vəziyyət daha da pisləşə bilər. Respublikaçı administrasiyada kifayət qədər türkofoblar və kürdofillər var - Tulsi Qabbard, Marko Rubio, Mayk Valtz və Pit Hasget.
Ərdoğan Trampı yeni reallıqlar faktı ilə üz-üzə qoymağa tələsməlidir. Eyni zamanda, bəzi türkiyəli müşahidəçilər hesab edirlər ki, Ankara öz əməliyyatları ilə əslində Amerikanın yeni prezidentinə qoşunların Suriyadan çıxarılması ilə bağlı verdiyi vədi yerinə yetirməyə kömək edir.
Rusiyaya gəlincə, münasibətlərimizin son illərdəki tarixini xatırladaraq deyə bilərik ki, Suriya bir gecədə Türkiyə və Rusiyanı həm düşmən, həm də dost etdi.
Müxtəlif Suriya mövzularını bəhanə edən Ərdoğan, onların tezliyi baxımından Putinlə daim görüşürdü, o, Lukaşenkodan geri qalırdı. İki ölkə ən çətin anlarda ortaq dil tapıb, razılığa gələ bilib.
Ancaq vəziyyət və şərait dəyişdi. Əgər əvvəllər Türkiyə Suriya azlığına, Rusiya isə çoxluğa nəzarət edirdisə, indi hər şey tam əksinədir.
Türkiyə nəşrləri qürur hissi olmadan yazır ki, guya Rusiya öz ölkələrindən rus hərbçilərinin təhlükəsiz şəkildə təxliyyə edilməsinə kömək istəyib. Sosial şəbəkələrdə rus çarını döyən Osmanlı sultanının obrazından sui-istifadə edən “mem”lər və videolar çoxalır.
İndi Suriya kampaniyasının de-fakto qalibi olaraq Türkiyə alçaldıcı davranmağa şirnikləndirilə bilər. Kim bilir, bəlkə türklər artıq Latakiya və Tartusda rus dənizçilərinin və pilotlarının yerini tutmağı arzulayırlar? Lakin onların bayram etməsi hələ tezdir: Türkiyə ilə gələcək hakimiyyət arasında münasibətlərin necə inkişaf edəcəyi hələ də bəlli deyil. Ərdoğanın nəzarət etdiyi SMO və digər qruplar qədər ram olacaqlarmı?
O, özünü nəzarətdə saxlasa da, bunu Putinlə bağlı son açıqlamasından da görmək olar. Amma türklər PR ustalarıdır və heç vaxt uğurlarından istifadə edərək imicini gücləndirmək fürsətini əldən verməyəcəklər.
İndi Türkiyə Ukraynaya sadəcə danışıqlar platforması kimi deyil, Yaxın Şərqin böyük gücü və lideri kimi vasitəçilik təklif etmək üçün əlavə kart qazanıb. Ərdoğan mütləq bu kartdan istifadə edəcək.
Y. QACAR

Ana səhifəyə dön