Min illik göz layneri: Sürmənin möhtəşəm tarixi...

...Deməli, SİA-nın məlumatına görə, jurnalist Zəhra Hankir BBC Global Women-ə verdiyi müsahibədə "Evdən çox uzaqda, Bruklin mənzilimdə göz layneri çəkəndə özümü anama, nənəmə və Yaxın Şərqdəki bütün qadınlara daha yaxın hiss edirəm" deyib.

2025-ci ilin dekabr ayında BMT-nin mədəniyyət agentliyi olan UNESCO ərəbcə surmanı (surma) Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Nümunəvi Siyahısına daxil etdi. Surma ənənəvi olaraq həm qadınlar, həm də kişilər tərəfindən göz ətrafına çəkilən tünd rəngli bir piqmentdir.

Bu göz layneri ənənəsinin kökləri min illər əvvələ gedib çıxır. Ərəb dünyasında surma kimi tanınsa da, digər bölgələrdə fərqli adlarla tanınır: Cənubi Asiya və Hindistanda kajal, Nigeriyada tiro və İranda sormeh. Ənənəvi olaraq surma sürmə, qurğuşun və ya digər maddələrdən hazırlanırdı, lakin müasir məhsullarda digər maddələr də var.

...Livanda anadan olmuş britaniyalı yazıçı Zəhra Hankir üçün bu kosmetik vasitələrin xüsusi bir mənası var.

Ailəsi 1975-ci ildə vətəndaş müharibəsindən qaçaraq Livandan Böyük Britaniyaya köçüb.

...Evdən uzaqda yaşadığımız zaman anamın tez-tez makiyaj etdiyini izləyirdim, - deyə o xatırlayır.

…O anda onun çox dərin bir şeylə əlaqə qurduğunu hiss edirdim.

İndi o deyir ki, gözlərinə sürmə çəkəndə də eyni əlaqəni hiss edir.

"Eyeliner: A Cultural History" kitabının müəllifi Hankir deyir ki, UNESCO-nun tanınması sürməni "sadəcə bir trend və ya məhsul deyil, həm də qorunmağa layiq canlı bir mədəni təcrübə" halına gətirir.

O izah edir ki, "Bu status sürmənin hazırlanması və istifadəsi ilə bağlı biliklərin, ritualların və sənətkarlığın qorunmasına kömək edir, onların itirilməsi və ya qloballaşan kommersiya gözəllik sənayesinə hopması əvəzinə, gələcək nəsillər üçün sənədləşdirilməsini, ötürülməsini və dəyərləndirilməsini təmin edir".

Hankir İrandan olan bir dostu ilə şam yeməyində bir banka sürmə çıxardığı an bu məhsulun tarixi və simvolizmi haqqında söhbətə səbəb oldu və onu sürmənin tarixinə və ümumiyyətlə göz layneri istifadəsinə daha dərindən baxmağa ilhamlandırdı.

…Məhz o zaman sürmənin qadınlar, xüsusən də azlıqlardan və diasporadan olan qadınlar üçün çox xüsusi bir məna kəsb etdiyini anladım, -o deyir.

"Gözəllikdən daha çox şey"

Sürmənin tarixi qədim sivilizasiyalara: Misir, Mesopotamiya və Farsa gedib çıxır.

Hankirin sözlərinə görə, qədim Misirdə cinsindən və sosial vəziyyətindən asılı olmayaraq hər kəs tərəfindən taxılırdı.

…O, yalnız gözəllik üçün istifadə olunmurdu,- deyə o bildirir.

…Kül həm də mənəviyyatı simvolizə edir və gözləri infeksiyadan qoruyurdu. Qədim misirlilər mərhumları axirət həyatına apara bilmək üçün içində kül olan qabları mərhumla birlikdə basdırırdılar. Bu, külün onlar üçün nə qədər vacib olduğunu göstərir.

Hankirin sözlərinə görə, tarixdə ilk göz layneri təsirini göstərən şəxs, ehtimal ki, Misir kraliçası Nefertiti olub.

…1912-ci ildə Misirdə Lüdviq Borxardtın rəhbərlik etdiyi Alman arxeoloji ekspedisiyası tərəfindən kəşf edilən məşhur Nefertiti büstü, sürmənin xarakterik istifadəsini açıq şəkildə nümayiş etdirir.

…Onun qaşları qövsvari, mükəmməl formadadır və dumanlı qara piqmentlə, ehtimal ki, sürmə ilə rənglənib. Rənglərin kontrastı kəskindir, lakin kraliçanın görünüşü vahid və ahəngdar görünür.

Hankir bunu kitabında yazır. O, qeyd edir ki, Almaniyadakı qadınlar sürmədən istifadə edərək bu ekzotik obrazı təqlid etməyə çalışırdılar və onu gözəllik, güc və daxili güc hissi ilə əlaqələndirirdilər. Nefertitinin makiyajı bu gün də aktuallığını qoruyub saxlayır.

Hankir yazır ki, "YouTube, TikTok və İnstaqramda kraliçanın üzünü heyrətamiz dəqiqliklə canlandıran yüzlərlə dərslik tapıla bilər".

Göz layneri sadəcə sürmə deyil

Hankir-in göz layneri üzərində apardığı araşdırma onu dünyanın müxtəlif guşələrinə - Keraladan Çada, Meksikaya, İordaniyaya və Yaponiyaya aparıb.

Bu səyahətlər göstərdi ki, göz layneri çəkmək üsulları və onun mənası mədəniyyətlər arasında fərqli olsa da, ondan qoruyucu vasitə kimi istifadə etmək fikri geniş yayılmışdır. Dini ayinlərdə günəşdən və "bədnəzərdən" qorunmaq üçün və hətta tibbi məqsədlər üçün istifadə edilmişdir.

Yaponiyada Hankir tarixən qırmızı göz layneri taxan geyşalarla söhbət dib.

Bu rəng qorumanı simvolizə edir.

O deyir ki, Meksika-Amerika mədəniyyətində göz layneri mədəni kimliyin, müqavimətin və qürurun güclü simvoludur.

Hankir qeyd edir ki, dünyanın bəzi yerlərində - Qədim Misirdə olduğu kimi - göz layneri yalnız qadınlar tərəfindən istifadə edilmir.

Çadda o, qadınların kişilərin görünüşünü qiymətləndirdiyi illik gözəllik müsabiqələri ilə tanınan Fulani qəbiləsinin köçəri qrupu olan Vaddabe ilə vaxt keçirdi.

...İordaniyanın Petra şəhərindəki bədəvi kişilər göz layneri yalnız günəşdən qorunmaq və ya dini inanclarının ifadəsi kimi taxmırlar: onlar həmçinin bunun onları daha cəlbedici etdiyini bilirlər, - deyə o gülür.

Hankir qeyd edir ki, "Bu, həm də yetkinliyə keçid ayini və kişinin subay olduğunun əlamətidir".

Göz layneri tez-tez uşaqlara da çəkilir və bəzilərinin qoruyucu hesab etdiyi bir təcrübədir. Bundan əlavə, ərəbdilli ölkələrdə insanlara tez-tez Kajal və ya Kahilain kimi adlar verilir ki, bu da göz layneri mədəni əhəmiyyətini əks etdirir.

Hankir deyir ki, UNESCO-nun sürməni mədəni irs kimi tanıması "çoxdan gözlənilən"dir: bu, "əsrlər boyu bu ənənəni qoruyub saxlayan, xüsusən də ərəb dünyasında zorla köçürülməyə, müstəmləkəçiliyə və mədəni silinməyə baxmayaraq, Qlobal Cənub icmalarını" şərəfləndirir.

Lakin yazıçının özü üçün ən vacib şey sürmənin onu öz mədəniyyəti ilə əlaqələndirməsidir.

...Bu, demək olar ki, mənəvi bir hərəkətdir. Onu tətbiq etdikdə demək olar ki, bir ritualdır. Bu, sadəcə yuxarı və ya aşağı göz qapağınıza xətt çəkməkdən daha çox şeydir.

Bunu da o deyir.

Nazlı Almuradova