Nüvə silahı istehsal edib, sonra könüllü imtina edən YEGANƏ ÖLKƏ

Müasir günümüzdə nüvə silahı istehsal etmək istəyən ölkələrin sayı artır və bu beynəlxalq gərginliyə səbəb olur. Nüvə ölkələri bu silahdan imtina yaxud nüvə başlıqlarının sayını azaltmaq yerinə, dağıdıc silahın sayını artırmağa davam edir. Bu fonda nüvə silahından könüllü imtina etmiş ölkənin olması təəccüb doğurur.

Lent.az tarixdə nüvə silahından könüllü imtina edən yeganə ölkə - Cənubi Afrika Respublikası barədə yazını təqdim edir. Cənubi Afrika Respublikası (CAR) dünya tarixində nüvə silahı istehsal edib, sonra isə ondan könüllü şəkildə imtina edən yeganə ölkədir. Bu unikal hadisə nüvə silahlarının yayılmasının qarşısının alınması və qlobal təhlükəsizliyin təmin olunması baxımından mühüm nümunədir.

CAR-ın Nüvə Proqramının Başlanğıcı

1948-ci ildən Cənubi Afrika Respublikasından aparteid adlandırılan irqçi siyasi sistem mövcud idi. Ölkə əhalisinin 20%-ni təşkil edən ağdərili azlıq hakimiyyəti ələ alaraq yerli qaradərili əhalini siyasi-citimai həyatdan təcrid etmişdi. Bu fonda 1960-cı illərdə CAR-ın aparteid rejimi beynəlxalq təcrid və regional təhlükəsizlik narahatlıqları fonunda nüvə silahı proqramını inkişaf etdirməyə başladı. Ölkənin zəngin uran ehtiyatları və Pelindaba yaxınlığında yerləşən Valindaba uran zənginləşdirmə zavodu bu məqsədlə istifadə edildi. 1970-ci illərdə isə ölkədə yüksək zənginləşdirilmiş uran istehsalına başlandı.

1974-cü ildə CAR-ın Baş naziri Con Vorster nüvə silahı proqramının inkişafını təsdiqlədi. Bu proqram çərçivəsində CAR, 1989-cu ilə qədər 6 tam hazır nüvə bombası və bir yarımçıq bomba istehsal etdi .

Kalahari səhrasında nüvə testi cəhdi

1977-ci ildə CAR Kalahari səhrasında yerləşən Vastrap bölgəsində nüvə sınağı keçirməyə hazırlaşdı. İki dərin quyu qazıldı və sınaq üçün hazırlıqlar görüldü. Lakin ABŞ kəşfiyyatı bu fəaliyyəti aşkar edərək beynəlxalq təzyiqlərə səbəb oldu və nəticədə sınaq dayandırıldı .

Dönüş nöqtəsi: nüvə silahlarından imtina

1989-cu ildə Prezident Frederik Vilem de Klerk ölkənin nüvə silahı proqramını dayandırmaq qərarına gəldi. Bu qərar 1990-cı ilin fevralında Valindaba zavodunun bağlanması və 18 aylıq bir plan çərçivəsində bütün nüvə silahlarının zərərsizləşdirilməsi ilə nəticələndi .

1991-ci ilin iyulunda CAR Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsinə (NPT) qoşuldu və sentyabrda Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi (IAEA) ilə nəzarət razılaşması imzaladı . 1993-cü ilin martında Prezident de Klerk rəsmi olaraq ölkənin nüvə silahı proqramının mövcid olduğunu etiraf etdi və 1994-cü ilin avqustunda IAEA bu proqramın tamamilə ləğv olunduğunu təsdiqlədi .

Qlobal Nümunə: CAR-ın nüvə silahlarından imtinasının əhəmiyyəti

CAR-ın nüvə silahlarından könüllü imtinası beynəlxalq aləmdə nüvə silahlarının yayılmasının qarşısının alınması və qlobal təhlükəsizliyin təmin olunması baxımından mühüm nümunədir. Bu addım digər ölkələr üçün nüvə silahlarının təhlükələrini və onlardan imtinanın mümkünlüyünü göstərən bir örnəkdir.

Nəticə

Cənubi Afrika Respublikasının nüvə silahı proqramını inkişaf etdirib, sonra isə ondan könüllü şəkildə imtina etməsi dünya tarixində nadir və əhəmiyyətli bir hadisədir. Bu qərar, nüvə silahlarının yayılmasının qarşısının alınması və qlobal təhlükəsizliyin təmin olunması istiqamətində atılmış mühüm bir addım hesab edilir.