Ölkə başcısının diqqətində olan ağ qızıla kimlər biganəlik edir?

Ölkə üzrə pambıq yığımı artıq bir ay əvvəl başa çatıb. Fermerlər oktyabr–noyabr aylarında pambıqlarını pambıq qəbulu müəssisələrinə təhvil veriblər. Kağız üzərində proses bitib, statistika tamamlanıb, hesabatlar yazılıb. Amma reallıqda minlərlə fermer hələ də aylarla öz zəhmətinin pulunu ala bilmir.

“Pambıq Assosiasiyaları Birliyi” kimi təqdim olunan qurum isə fermer üçün faktiki olaraq görünməz, səssiz və məsuliyyətsiz vəziyyətdədir. Nə rəsmi izahat verilir, nə də konkret ödəniş tarixi açıqlanır. Fermer məhsulu təhvil verib, həm dövlət, həm də öz üzərinə düşən öhdəliyi yerinə yetirib, amma qarşı tərəf öz məsuliyyətini icra etmir.

Gəlin, bu qurumun səlahiyyətlərinə, iş prinsipinə və öhdəliklərinə qısaca nəzər salaq.

“Pambıq Assosiasiyaları Birliyi” adı ilə fəaliyyət göstərən təşkilatın mahiyyəti dünyada və Azərbaycanda oxşar prinsiplərə əsaslanır. Bu cür assosiasiyalar adətən pambıq istehsalçıları, emalçıları və ixracatçıları arasında əlaqələndirici rol oynamaq üçün yaradılır. Onların əsas məqsədi pambıqçılıq sahəsində koordinasiya aparmaq, maraqları qorumaq, bazar nizamını formalaşdırmaq və dövlət–özəl sektor arasında körpü funksiyasını yerinə yetirməkdir. Yəni bu qurum sadəcə formal birlik deyil, real sektorda mövcud problemləri vaxtında görməli və onların həllinə təşəbbüs göstərməlidir.

Pambıq assosiasiyasının birinci və əsas öhdəliyi fermerlərin maraqlarını qorumaqdır. Fermer məhsulu istehsal edir və təhvil verirsə, onun haqqının vaxtında ödənilməsi bu sistemin ən əsas prinsipidir. Assosiasiya pambıq qəbulu müəssisələri ilə fermerlər arasında münasibətləri tənzimləməli, ödənişlərin gecikməsinə yol verilməməsi üçün real nəzarət mexanizmləri qurmalıdır. Əgər ödənişlər gecikirsə, assosiasiya bunu “bizlik deyil” deyərək kənara çəkilə bilməz. Əksinə, bu, birbaşa onun məsuliyyət sahəsidir.

Digər mühüm öhdəlik bazar nizamının qorunmasıdır. Pambığın alış qiymətləri, keyfiyyət standartları və qəbul qaydaları şəffaf və hamı üçün bərabər olmalıdır. Fermer bir rayonda bir qiymətə, digər rayonda isə başqa qiymətə məcbur edilməməlidir. Assosiasiya bu cür haqsızlıqların qarşısını almalı, pambıq qəbulu müəssisələrinin özbaşınalığına son qoymalıdır. Əks halda, bu qurumun mövcudluğu ciddi şəkildə sual altına düşür.

Bundan əlavə, pambıq assosiasiyası dövlət qurumları qarşısında fermerlərin səsi olmalıdır. Yanacaq bahalaşırsa, gübrə qiymətləri artırsa, texniki xidmətlərin dəyəri yüksəlirsə, assosiasiya bu problemləri rəsmi şəkildə gündəmə gətirməli, Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi qarşısında məsələ qaldırmalıdır. Fermer tək-tək mübarizə aparmamalıdır. Assosiasiya məhz bu kollektiv müdafiə mexanizmi üçün yaradılıb. Maarifləndirmə və informasiya təminatı da onun əsas funksiyalarındandır.

Buradan çıxan nəticə çox sadədir: assosiasiya üzərinə düşən funksiyaların demək olar ki, heç birini yerinə yetirmir.

Qayıdaq mövzunun digər tərəfinə. Fermer üçün pambıqdan əldə olunan vəsait sadəcə qazanc deyil, növbəti mövsümün əsas maliyyə dayağıdır. Qış əkininə başlamaq üçün fermer noyabr–dekabr aylarında torpağı şumlamalı, toxum almalı, gübrə verməli, texnikanı işə salmalıdır. Amma pulu olmayan fermer nə etsin? Bank kreditləri yüksək faizlidir, borc yükü onsuz da ağırdır. Yanvar ayına qalan əkin isə artıq gecikmiş əkin sayılır, məhsuldarlıq aşağı düşür, risk artır, torpaq potensialını itirir.

Digər tərəfdən, xərclər sürətlə artır. Dizel yanacağının qiyməti bahalaşıb, texniki işlərin qiyməti 10–15 faiz yüksəlib, gübrənin qiyməti isə fermer üçün demək olar ki, əlçatmaz səviyyəyə çatıb. Aqrar bazarda hər şey bahalaşır, amma fermerin pulu ya gecikir, ya da ümumiyyətlə ödənilmir.

Belə olan halda sual çox sadədir: fermerin qazancı nə oldu? Dövlətin “prioritet sahə” elan etdiyi pambıqçılıq niyə fermer üçün zərərli sahəyə çevrilir?

Bu mənzərənin mərkəzində isə Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi dayanır. Nazirlik çıxışlarında rəqəmlərdən, inkişafdan, artımdan danışır, amma tarladakı vəziyyət tam əksini göstərir. Hörmətli kənd təsərrüfatı naziri Məcnun Məmmədov, kabinetlərdə statistik cədvəllərlə məşğul olmaqla iş bitmir.

Boş vaxtlarınızda domino oynamaqdansa, kəndlərə gedin, pambıq tarlalarına baxın, fermerlərin gözünə baxın və soruşun: niyə aylarla pulunuzu ala bilmirsiniz? Niyə pambıq qəbulu müəssisələri özbaşına davranır? Niyə fermerin haqqı tapdalanır? Dövlət məmuru kreslo üçün yox, məsuliyyət üçün təyin olunur.

Bu məsələnin ən ağrılı tərəfi odur ki, bütün bunlar Prezident İlham Əliyevin dəfələrlə verdiyi açıq xəbərdarlıqlara baxmayaraq baş verir. Prezidentin ölkə mediasına verdiyi son müsahibədə məmurlara ünvanladığı mesaj son dərəcə aydın və sərt olub. Dövlət başçısı açıq şəkildə bildirib:

“Ancaq etibar etdiyim kadrlar və bütün dövlət məmurları öz fəaliyyətini bu prinsiplər əsasında qurmalıdırlar. Yenə də qayıdıram ictimai nəzarətə, çünki mənim qərarlarımın bir çoxu məhz ictimai nəzarət nəticəsində verilibdir. (…) Vəzifəyə təyin etmək böyük etimaddır. Ancaq bu etimad əgər məmur tərəfindən doğrulmasa, onda sərəncam da özünü çox gözlətməyəcək”.

Bu sözlər birbaşa bugünkü pambıq problemi ilə səsləşir. Çünki yerlərdən gələn siqnallar var, fermerlər danışır, şikayət edir, mediaya müraciət edir. Deməli, problem mövcuddur və bu problem ya görməzdən gəlinir, ya da bilərəkdən susdurulur. Bu isə artıq açıq məmur məsuliyyətsizliyidir. Prezidentin etimadı ilə təyin olunan məmur fermerin haqqını qorumaq əvəzinə prosesə göz yumursa, bu etimad doğruldulmur.

Kənd təsərrüfatı sahəsi üzrə ekspert Aqşin Camalov da vəziyyəti son dərəcə təhlükəli qiymətləndirir.

Onun sözlərinə görə, pambıq pulunun gecikməsi aqrar sistemdə “domino effekti” yaradır:

“Fermer pambıqdan qazandığı pulla qış əkinini maliyyələşdirir. Bu vəsait vaxtında ödənməyəndə əkin gecikir, məhsuldarlıq azalır, xərclər artır, fermer borca düşür. Nəticədə növbəti il pambıq əkinindən imtina edənlərin sayı artır. Bu, təkcə bir fermerin problemi deyil, bütövlükdə aqrar siyasətin uğursuzluğudur”.

Ekspert bildirir ki, bu gün kənd təsərrüfatında real vəziyyət budur:

“fermer sıxılır, xərclər artır, gəlir azalır, dövlət qurumları isə susur. Əgər bu problemlər dərhal həll edilməsə, pambıqçılıq kağız üzərində “uğurlu sahə” kimi qalacaq, reallıqda isə kəndlər boşalacaq, torpaqlar əkilməyəcək, istehsal azalacaq. Prezidentin ictimai nəzarət çağırışı da məhz bu cür halların qarşısını almaq üçündür.

Fermer susa bilər, amma bu susqunluq uzun çəkmir. Torpaq gec əkiləndə cavabını verir, məhsul azalanda cavabını verir. O cavab isə nə məmurun hesabatında, nə də rəsmi açıqlamada gizlənir. Dövlət qurumları bunu anlamalıdır: fermerin pulu gecikirsə, bu sadəcə maliyyə məsələsi deyil, bu dövlət etimadının sarsılmasıdır”, – deyə ekspert əlavə edib.

(nocomment)