Ozon təbəqəsi bərpa olunur: NASA niyə bunu uğur hekayəsi adlandırır?

NASA və Milli Okean və Atmosfer Administrasiyasının (NOAA) yeni birgə hesabatına görə, 2025-ci ildə Antarktida üzərindəki ozon dəliyi, ozon təbəqəsini dağıdan kimyəvi maddələrin tədricən ləğvi ilə bağlı mühüm beynəlxalq razılaşmanın qüvvəyə mindiyi 1992-ci ildən bəri beşinci ən kiçik dəlik olub.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə "Axios" yazıb.

Ozon təbəqəsi stratosferdə, 15–35 km yüksəklikdə yerləşir və Yer üzünü zərərli ultrabənövşəyi şüalardan qoruyur. Onun incəlməsi UVB şüalarının səthə çatmasını artırır, bu da bitkilərə, dəniz ekosistemlərinə təsir edir və dəri xərçəngi riskini yüksəldə bilər.

Hesabata görə, ozon dəliyinin ölçüsü hər il dəyişə bilsə də, bu ilin müşahidələri göstərir ki, Montreal Protokolu və onun əlavələri çərçivəsində qəbul olunan məhdudiyyətlər effektivdir və ozon təbəqəsinin tədricən bərpasına səbəb olur.

1987-ci il razılaşmasına bütün BMT üzv dövlətləri qoşuldu və ozon təbəqəsinin XXI əsrin ikinci yarısında tam bərpasına doğru irəlilədiyi qeyd olunur. Montreal Protokolu çərçivəsində ölkələr ozon dağıdıcı maddələrin istehsalını və idxalını məhdudlaşdırmağa razılaşıblar. 1980-ci illərdə Antarktika üzərində xlorflorokarbonlardan (CFC) yaranan böyük mövsümi ozon itkiləri aşkar edildikdən sonra bu kimyəvi maddələr, əsasən soyuducularda və aerosol sprey balonlarda istifadə olunanlar, faktiki olaraq qadağan edilmişdi. Lakin onların qalıqları hələ də köhnə materiallarda, məsələn, tikinti izolyasiyasında və tullantı sahələrində mövcuddur.

NASA və NOAA hesab edir ki, Antarktikadakı ozon təbəqəsinin tam bərpası təxminən 2060-cı illərin sonunda mümkün olacaq.

Yeni Zelandiyalı alim Laura Revell bildirib ki, ozon dəliyinin ölçüsünə təbii faktorlar təsir göstərir, məsələn, meşə yanğınları və böyük vulkan püskürmələri. Buna baxmayaraq, ümumi trend ozon təbəqəsinin tədricən bərpasını göstərir.

2025-ci ilin avqust ayında isə qeyri-adi zəif qütb fırtınası temperaturun orta səviyyədən yüksək qalmasına səbəb olmuş və bu da dəliyin daha kiçik ölçüsünə təsir etmiş ola bilər. NOAA-dan Stephen Montzka əlavə edir ki, 2000-ci illərin əvvəllərindəki pik səviyyədən bəri Antarktika üzərindəki stratosferdəki ozon dağıdıcı maddələrin miqdarı təxminən üçdə bir azalıb.

Ən yüksək ozon itkisinin olduğu 7 sentyabrdan 13 oktyabra qədər orta sahə təxminən 19 milyon kvadrat kilometr olub. Bu ölçü Avropanın sahəsindən böyükdür. Ən böyük gündəlik ölçü isə 9 sentyabrda 22,8 milyon kvadrat km olub ki, bu da bütün müşahidələr tarixindəki ən böyük dəliyin təxminən 30% kiçikdir.

NASA-nın aparıcı alimi Paul Newman qeyd edir: "Gözlənildiyi kimi, biz 2000-ci illərin əvvəlləri ilə müqayisədə ozon dəliklərinin kiçilməsinə doğru tendensiya görürük. Dəliklər mövsümün sonlarına doğru formalaşır və daha tez dağılır. Lakin 1980-ci illərin səviyyəsinə hələ çox uzağıq".

Laura Revell vurğulayır: "Montreal Protokolu tarixdəki ən effektiv təbiəti qoruma sazişlərindən biridir. Bu saziş sayəsində yalnız ozon dağıdıcı maddələr tədricən çıxarılmadı, həm də bir çox güclü istixana qazlarının emissiyası azaldıldı. Bu maddələrin bir çoxu güclü istilik effekti yaradır".

Əgər insanlar 1970–1980-ci illərdəki kimi bu maddələri istehsal etməyə davam etsəydi, ozon təbəqəsi XXI əsrin ortalarına qədər demək olar ki, tamamilə məhv olacaqdı. Əvəzinə isə ozon təbəqəsi tədricən bərpa olunur.

Aydın