Polşa Rusiyaya qarşı iddalar hazırlayır

Varşava Rusiyanın hüquqi varisi olduğu SSRİ-nin Avropa ölkələri üçün sosialist düşərgəsini təşkil etdiyi dövrdə törədilmiş cinayətlərə görə kompensasiya tələb edən Rusiyaya qarşı məhkəmə iddiası üçün sənədlər hazırlayır. Polşa artıq İkinci Dünya Müharibəsi zamanı Almaniyaya qarşı dağıntılara görə oxşar iddia qaldırıb. Financial Times qəzetinin məlumatına görə, tələb 1,3 trilyon avroya əsaslanır.

Baş nazir Donald Tuskun Moskvanın tarixi vəhşiliklərini təhlil etmək üçün tapşırdığı Polşa Müharibə İtkiləri İnstitutunun direktoru Bartoş Qondek bu istintaqın "Alman işi"ndən daha geniş olacağını vurğuladı. Bu, Polşanın Soyuq Müharibə dövründə Sovet nəzarəti altında olan zonada keçirdiyi müddətlə bağlıdır.

Nəşr qeyd edir ki, bu təşəbbüs Polşanın Kremllə münasibətlərini xeyli pisləşdirə bilər. Putinə qarşı hibrid əməliyyatlar aparmaqda ittihamlar, o cümlədən ötən payız Rusiya dronlarının Polşa hava məkanını pozmasından sonra vəziyyət onsuz da gərgindir. Tuskun kabineti Polşanın kütləvi kiberhücumların hədəfinə çevrildiyini və Rusiya kəşfiyyatı üçün işləyən agentlərin ifşa olunması barədə müntəzəm olaraq məlumat verdiyini qeyd etdi.

Qondek həmçinin konkret kompensasiya rəqəmlərinin hələ müəyyən edilmədiyini söylədi. Axı on tarixçidən ibarət qrup Rusiya arxivlərinə məhdud giriş imkanı ilə işləyir və Sovet hökuməti tərəfindən sübutların saxtalaşdırılması və ya məhv edilməsi halları ilə qarşılaşır. O, bunun uzunmüddətli strateji bir iş olacağına inanır.

Nəşr xatırladır ki, Moskva illərdir təxminən 22.000 polyakın həlak olduğu 1940-cı il Katın faciəsi də daxil olmaqla kütləvi qırğınlara görə məsuliyyəti inkar edirdi. Yalnız 2010-cu ildə Rusiya Stalinin edama şəxsən əmr verdiyini rəsmi olaraq etiraf etdi.

Gondek İnstitutu indi yalnız birbaşa hərbi itkiləri deyil, həm də aşağıdakıları təhlil etməyi planlaşdırır:

- məcburi sərhəd dəyişikliklərinin nəticələri;

- 1945-ci ildən sonra demoqrafik itkilər;

- Sovet təsiri səbəbindən sosial-iqtisadi yavaşlama.

Eyni zamanda, Almaniya ödənişləri məsələsi gərginlik nöqtəsi olaraq qalır. Berlin əmindir ki, təzminatların hüquqi sonu çoxdan əldə edilib. Bu arada, Polşanın müxalifətdəki Hüquq və Ədalət (PiS) partiyası Tusk hökumətini almanlarla dialoqda həddindən artıq yumşaq olduğuna görə tənqid edir.

Almaniyaya qarşı iddia qaldıran PiS Avropa Parlamentinin üzvü Arkadiuş Mularçik hazırkı hökuməti Berlinlə danışıqlarda irəliləyişin olmamasını gizlətmək üçün diqqəti Moskvaya yönəltməyə çalışmaqda günahlandırdı. O, iddia edir ki, onun siyasi partiyası da Rusiyaya qarşı tələblər irəli sürməyi planlaşdırırdı, lakin sonradan.

Xatırladaq ki, 2022-ci ilin sentyabrında Seym nasist təcavüzündən dəyən ziyanı 6,22 trilyon zloti (təxminən 1,4 trilyon dollar) qiymətləndirən məlumatları dərc etmişdi. Almaniya bu qiymətləndirmələri rədd edərək, o vaxtkı kukla Polşa hökuməti tərəfindən Sovet təzyiqi altında imzalanmış 1953-cü il müqaviləsinə istinad etdi.

Polşa xarici işlər nazirinin müavini Vladislav Bartoşevski Varşavanın Stalinin cinayətlərinə görə təzminat məsələsini heç vaxt həll etmədiyini vurğuladı. O, əlavə etdi ki, bu məsələ Rusiya ilə müzakirələrdə dəfələrlə qaldırılıb, lakin Rusiya tərəfi tərəfindən məhəl qoyulmayıb.

Və bu dəfə Polşanın Rusiyaya qarşı iddia hazırlığı xəbəri məlum olduqda, Rusiyanın cavabı açıq şəkildə rəddedici oldu. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Mariya Zaxarova, adi üslubunda polyaklara pul tələb etməməyi, "İvan Susanin" operasına baxmağı məsləhət gördü. Bəstəkar Qlinkanın bu əsəri 17-ci əsrdə Polşa ordusunu tələyə salan və rus çarını xilas etmək üçün özünü qurban verən bir rus kəndlisi mifinə əsaslanır.

Polşanın Rusiyaya qarşı təzminat iddiaları, İkinci Dünya Müharibəsində qələbədən sonra Sovet qoşunlarının qaldığı və kommunist hakimiyyətinin yüksəlişinə kömək edən digər Şərqi Avropa ölkələri üçün də presedent yarada bilər. Sovetlərin oradakı genişlənməsi yalnız sosialist sisteminin dağılması, 1989-cu ildə Berlin divarının yıxılması və 1991-ci ildə SSRİ-nin dağılması ilə başa çatdı.

Bu keçmişi xatırlayan Baltikyanı ölkələrin nümayəndələri - Estoniya xarici işlər naziri Marqus Tsaxna və onun Latviyadan olan həmkarları Baiba Braže və Litva xarici işlər naziri Kestutis Budris - birgə bəyanat verərək Rusiyanın əraziləri işğal etməsinin heç vaxt müvəqqəti olmadığını qeyd etdilər.

Bu bəyanat Kiyevin Kremlin hərbi ələ keçirmələrini qanuniləşdirə biləcək mümkün "ərazi güzəştləri" ilə bağlı müzakirələr fonunda verilib. Sənəd ABŞ və Rusiya liderləri arasında Alyaskada planlaşdırılan danışıqlardan iki gün əvvəl dərc edilib.

Diplomatlar 1940-cı illərdən 1991-ci ildə Sovet imperiyasının süqutuna qədər yarım əsr ərzində SSRİ tərəfindən işğal edilmiş xalqlarının faciəvi təcrübəsinə müraciət edirlər. Onlar qeyd edirlər ki, Stalin qoşunları Baltikyanı torpaqlara kütləvi edamlar və deportasiyalarla müşayiət olunan "qanlı terror" gətirmişdir.

Bəyanatda həmçinin qeyd olunur ki, Vaşinqton da daxil olmaqla bir neçə Qərb paytaxtı Baltikyanı ölkələrin SSRİ tərəfindən ilhaqını rəsmi olaraq tanımasa da, bu, yerli əhali üçün xilas təmin etməyib. İşğal altında qalan bölgənin 6 milyon sakini üçün beynəlxalq siyasətin hüquqi incəlikləri gündəlik təqiblərdən qorunmadı.

Yüz minlərlə vətəndaş yeraltı dəstələrin sıralarında həlak olub, Sibirə sürgün edilib və ya məcburi mühacir olub. Müəlliflər uşaqların taleyinə xüsusi diqqət yetirirlər: Baltikyanı dövlətlərdən təxminən 43.000 yetkinlik yaşına çatmayan uşaq aparılıb; onların xeyli hissəsi kökləri ilə əlaqəsiz böyüyüb.

Baltikyanı ölkələrin nümayəndələri həmçinin qeyd ediblər ki, azadlıqlarını bərpa etdikdən 35 il sonra belə, 1944-1991-ci illərin işğal dövrünün nəticələri hələ də narahatedicidir. Onlar əmindirlər ki, Rusiyanın strateji niyyətləri dəyişməz olaraq qalır: Ukraynanın kölələşdirilməsi, Qərb koalisiyasının parçalanması və Avropa təhlükəsizlik sistemində öz diktəsinin yaradılması.

Yeri gəlmişkən, Ukrayna tammiqyaslı təcavüzün vurduğu dağıntı və ziyana görə Rusiyadan təzminat almaqda israr edir və dondurulmuş Rusiya aktivlərini əsas maliyyələşdirmə mənbəyi kimi görür. Artıq beynəlxalq Zərər Reyestri fəaliyyətə başlayıb və bu Reyestr vasitəsilə vətəndaşlar və dövlət dağılmış mənzil və infrastruktur da daxil olmaqla kompensasiya tələbləri irəli sürə bilər.

Haaqada saxlanılan Zərər Reyestri dağılmış mənzil, emosional sıxıntı, yaxınlarının itkisi və biznesin itirilməsi daxil olmaqla 45 kateqoriya üzrə iddiaları qəbul edir.

Tələbləri nəzərdən keçirəcək və ödəniş qərarlarını müəyyən edəcək Kompensasiya Komissiyasının tezliklə tam fəaliyyətə başlaması gözlənilir.

Baltikyanı ölkələrin nümayəndələri Ukraynanın ərazi bütövlüyünə sadiq olduqlarını vurğulayaraq, torpaqların Moskvaya verilməsi ilə bağlı hər hansı bir planı qəbuledilməz hesab ediblər.

V.VƏLİYEV