“Qərb” əməliyyatı: Tarix təkrar olunur KONKRET

1947-ci il oktyabrın 21-də Sovet İttifaqı tarixinin ən genişmiqyaslı deportasiya əməliyyatlarından biri həyata keçirildi. “Qərb” (“Zaxid”) kod adı verilən əməliyyat çərçivəsində Qərbi Ukraynada yaşayan on minlərlə insan doğma evlərindən zorla çıxarılaraq Sibirə və Qazaxıstana sürgün edildi.

Sovet təhlükəsizlik orqanlarının təşkil etdiyi bu əməliyyatın əsas hədəfi Ukrayna millətçi hərəkatının sosial dayaqlarını zəiflətmək, Ukrayna Üsyançı Ordusuna (UPA) dəstək verdiyi ehtimal olunan ailələri bölgədən uzaqlaşdırmaq və Qərbi Ukraynada sovet hakimiyyətinə qarşı müqaviməti sarsıtmaq idi.

Tarixi mənbələrə görə, əməliyyat zamanı təxminən 26 min ailədən 77 minə yaxın insan deportasiya edildi. Onların arasında qadınlar, uşaqlar və yaşlılar da vardı. Beləliklə, minlərlə ailənin taleyi bir gün ərzində dəyişdi.

Bir gecədə dağılan həyat

1947-ci ilin oktyabr səhəri Qalisiya torpaqlarına payız dumanı çökmüşdü. Lvov yaxınlığındakı kiçik kəndlərdən birində 12 yaşlı Mariyka ağır qapı döyüntüsündən oyandı.

— Açın! Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsi!

Silahlı şəxslər evə daxil oldular. Yuxudan yenicə oyanmış ana qucağında ağlayan körpəsini tutmuşdu. Qoca baba divardan dini ikonanı götürmək istəyəndə onu kobud şəkildə kənara itələdilər.

— Yığışmaq üçün iyirmi dəqiqəniz var! Yalnız ən zəruri əşyaları götürün!

Bu səhnə 1947-ci ilin oktyabrında minlərlə ukraynalı ailənin yaşadığı faciənin ümumiləşdirilmiş təsviridir. Burada təqdim olunan Mariyka obrazı tarixi hadisələri canlandırmaq üçün yaradılmış ədəbi personajdır.

Həmin gün Qərbi Ukraynanın kəndlərində ailələr evlərindən çıxarılır, əşyalarını götürməyə belə lazımi vaxt tapmadan dəmir yolu stansiyalarına aparılırdılar. Sovet hakimiyyəti deportasiyanı təhlükəsizlik tədbiri kimi təqdim etsə də, tətbiq olunan kollektiv cəza üsulu nəticəsində silahlı müqavimətdə iştirak etməyən çoxsaylı insanlar da ağır zərbə aldılar.

Ailələrin doğma torpaqlarından zorla qoparılması təkcə yaşayış yerlərinin dəyişdirilməsi demək deyildi. İnsanlar evlərini, təsərrüfatlarını, qonşularını və illərlə formalaşmış həyat tərzlərini itirirdilər.

Sürgün qatarları və Sibirə uzanan yol

Deportasiya edilənlər dəmir yolu stansiyalarına gətirilərək yük vaqonlarına mindirilirdilər. İnsanların daşınması üçün nəzərdə tutulmayan bu vaqonlarda sıxlıq, soyuq və sanitar şəraitin ağırlığı ciddi problemlər yaradırdı.

Qatarlar şərqə doğru hərəkət etdikcə ailələr qarşıda onları nələrin gözlədiyini bilmirdilər. Sibir və Qazaxıstanda onları ağır əmək, yaşayış çətinlikləri, yerli iqlimə uyğunlaşmaq məcburiyyəti və sovet hakimiyyətinin nəzarəti gözləyirdi.

Sürgün edilənlərin bir hissəsi kənd təsərrüfatında, meşə təsərrüfatında və sənaye müəssisələrində işləməyə məcbur olurdu. Ailələrin əvvəlki həyatlarını yenidən qurması isə illərlə davam edən çətin mübarizəyə çevrilirdi.

Belə deportasiyaların ən ağır nəticələrindən biri ailə və icma bağlarının qırılması idi. İnsanların öz doğma mühitindən uzaqlaşdırılması onların dilinə, dini ənənələrinə, mədəni yaddaşına və gələcək nəsillərin formalaşmasına da təsir göstərirdi.

Buna baxmayaraq, deportasiya edilən ukraynalıların bir çoxu milli kimliyini qorumağa, adət-ənənələrini yaşatmağa və öz tarixlərini sonrakı nəsillərə ötürməyə çalışdı.

Sovet hakimiyyəti niyə “Qərb” əməliyyatını həyata keçirdi?

İkinci Dünya müharibəsindən sonra Qərbi Ukraynada sovet hakimiyyəti ilə Ukrayna millətçi silahlı qüvvələri arasında qarşıdurma davam edirdi. UPA sovet idarəçiliyinə qarşı mübarizə aparırdı. Sovet təhlükəsizlik orqanları isə üsyançılara dəstək verdiyini düşündüyü əhali qruplarına qarşı genişmiqyaslı repressiyalar həyata keçirirdi.

“Qərb” əməliyyatının məqsədlərindən biri bu silahlı hərəkatın kəndlərdəki sosial dayaqlarını zəiflətmək idi. Sovet hakimiyyəti üsyançıların ailələrini və onlara yardım göstərməkdə şübhəli bilinən şəxsləri kütləvi şəkildə deportasiya etməklə müqavimətin qarşısını almağa çalışırdı.

Lakin bu siyasət fərdi məsuliyyət prinsipinə əsaslanmırdı. İnsanların yaşadıqları ərazi, ailə əlaqələri və siyasi şübhələr onların taleyini müəyyənləşdirə bilirdi. Nəticədə uşaqlar və yaşlılar da repressiyaların qurbanına çevrilirdilər.

Bu baxımdan, “Qərb” əməliyyatı sovet rejiminin siyasi məqsədlərə çatmaq üçün bütöv əhali qruplarını kollektiv cəzalandırmaq siyasətinin nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilir.

Dünyanın susqunluğu və tarixi yaddaş

Müharibədən sonra beynəlxalq siyasət əsasən Avropanın yenidən qurulması, ABŞ ilə SSRİ arasında artan rəqabət və yeni dünya nizamının formalaşması ətrafında cəmlənmişdi. Sovet İttifaqı faşizm üzərində qələbədəki rolunu beynəlxalq nüfuzunun mühüm dayağına çevirmişdi.

Bu şəraitdə sovet hakimiyyətinin Şərqi Avropada həyata keçirdiyi repressiyalar barədə məlumatların beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması çətin idi. Ukrayna diasporasının nümayəndələri və sovet rejiminə qarşı çıxan qruplar baş verənlər haqqında məlumat yaymağa çalışsalar da, Soyuq müharibənin başlanğıcında bu məsələlər beynəlxalq siyasətin mürəkkəb ziddiyyətləri içərisində qalırdı.

Bununla belə, hadisələri bütün dünyanın faciəyə tamamilə biganə qalması kimi təqdim etmək də düzgün olmazdı. Sovet repressiyaları barədə müxtəlif məlumatlar mühacirət dairələrində və sonrakı tarixi araşdırmalarda qorunub saxlanıldı.

“Qərb” əməliyyatı bu gün Ukraynanın sovet dövründə yaşadığı repressiyaların kollektiv yaddaşında mühüm yer tutur. O, dövlətin təhlükəsizlik və siyasi nəzarət adı altında insan hüquqlarını necə tapdalaya bildiyini göstərən tarixi hadisələrdən biridir.

Tarix təkrarlanırmı?

1947-ci ilin oktyabrında zorla sürgün edilən insanların faciəsi ilə müasir Ukraynada baş verən müharibənin reallıqları arasında ciddi tarixi fərqlər var. Bir halda sovet hakimiyyəti əhalini öz nəzarətində olan ərazilərdən kütləvi şəkildə deportasiya edirdi, digər halda isə Rusiya ilə Ukrayna arasında davam edən müharibə nəticəsində milyonlarla insan evini tərk etməyə məcbur olub.

Bu hadisələri eyniləşdirmək doğru olmazdı. Lakin hər iki tarixi təcrübə mülki əhalinin siyasi və hərbi qarşıdurmaların ağır nəticələrini necə yaşadığını göstərir.

2022-ci ilin fevralında Rusiyanın Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı işğala başlamasından sonra ölkənin müxtəlif şəhərləri raket və pilotsuz uçuş aparatlarının hücumlarına məruz qalıb. Yaşayış binalarının, məktəblərin, xəstəxanaların və mədəniyyət obyektlərinin zərər görməsi insanların gündəlik həyatını alt-üst edib.

Xarkovdan Kiyevə, Odessadan digər şəhərlərə qədər milyonlarla insan təhlükəsizlik axtarışı ilə evini tərk edib. Qadınlar və uşaqlar xaricə üz tutub, kişilərin bir hissəsi isə ölkənin müdafiəsində iştirak etmək üçün Ukraynada qalıb.

1947-ci ildəki deportasiya qatarları insanları zorla sovet dövlətinin müəyyən etdiyi istiqamətə aparırdı. Müasir Ukraynada isə qatarlar, avtobuslar və avtomobillər müharibədən qaçan insanları təhlükəsiz ərazilərə çatdırmaq üçün istifadə olunur. Bu fərq hadisələrin tarixi və hüquqi mahiyyətini anlamaq baxımından əhəmiyyətlidir.

Ancaq bir həqiqət dəyişmir: müharibələrin, repressiyaların və zorakı siyasətlərin ən ağır yükünü çox vaxt qərarların qəbulunda iştirak etməyən adi insanlar daşıyırlar.

Yaddaşı silmək mümkün deyil

Rusiya ordusunun hücumları nəticəsində Ukraynanın bir sıra şəhərlərində yaşayış binaları, təhsil müəssisələri və mədəni irs obyektləri zərər görüb. Ukrayna xalqı isə həm fiziki dağıntılarla, həm də milyonlarla insanın məcburi köçü ilə üzləşib.

Bununla yanaşı, ölkədə həyat davam edir. İnsanlar dağıdılmış evlərini bərpa edir, uşaqlar üçün təhsil imkanları yaratmağa çalışır, mədəniyyətlərini və milli kimliklərini qoruyurlar. Sığınacaqlarda keçirilən dərslər, könüllülərin fəaliyyəti və zərər görmüş şəhərlərin yenidən qurulması cəmiyyətin müqavimət qabiliyyətini göstərir.

1947-ci ildə deportasiya edilən ukraynalıların taleyi də bu tarixi yaddaşın bir hissəsidir. Onların yaşadıqları faciəni xatırlamaq yalnız keçmişin qurbanlarına ehtiram göstərmək deyil, həm də dövlət zorakılığının və kollektiv cəzanın nəticələrini anlamaq deməkdir.

Tarixdən çıxarılan ən mühüm dərs budur: insanları doğma torpaqlarından zorla qoparmaq, onların evlərini dağıtmaq və kimliklərini məhv etməyə çalışmaq bir xalqın yaddaşını silmir. Əksinə, bu cür faciələr sonrakı nəsillərin yaddaşında ədalət və azadlıq uğrunda mübarizənin ağır səhifələrinə çevrilir.

Müəllif: Eduard Krasner

Hazırladı: Natiq Səlim,

KONKRET.az