“Qoduş”lu, “dımbır”lı, “dina”lı, “diniş”li, “dodu”lu orfoqrafiya lüğətimiz… Təbriz VƏFALI YAZIR

Təbriz VƏFALI

***

Azərbaycan dilinin zənginləşdirilməsində, dilimzə yeni sözlərin daxil edilməsində bizim kəndin, həmkəndlilərimin müstəsna və əvəzsiz xidmətləri çoxdur. Çünki kəndimizdə elə sözlər işlədilir ki, başqa regionlarda, rayonlarda, kəndlərdə bu sözləri kimsə eşitməyib. Üstəlik, bəzi sözlərin sonluğuna əlavələr etməklə yeni sözlər və ayamalar icad etməkdə kəndçilərimin dünyada tayı-bərabəri yoxdur.

Məsələn, həmkəndililərim bəzi sözlərin sonluğuna “pərəst” artırmaqla yeni sözlər yaradıblar. Kəndimizdə baş-ayaq, kəllə-paça sevənə, xaşın dəlisi olana “xaşpərəst” deyirlər. Yaxud, bir qarın çörəkpulu qazanmaq üçün səhərdən axşama kimi ac-yalavac işləyənə “qulpərəst” ayaması verilir. 

Bizim kənddə sonluğu “qom”la bitən sözlər də kəşf ediblər. Məsələn, əhli-keyf, yəni, yeyib-içən, özü üçün yaşayan, beş günlük dünyanı vecinə almayan adama “kefqom” deyilir. Kəndimizdə “Leşqom” sözü də işlədilir. Həmkəndlilərim ölmüş mal-heyvan, at, eşşək, it və sair əti yeyənə və ya satana “leşqom” ayamasını “yapışdırıblar”.

Bizim kənddə tez-tez işlədilən sözlərin arasında sonluğu “baz”la bitənləri kifayət qədərdir. Məsələn, həmkəndlilərim qonaq-qara sevən, qonaqpərvər adamlara “qonaqbaz” deyirlər. Yaxud, bəzi insanlarla məzələnməyi, əylənməyi sevən şəxs “mırtbaz” adlandırılır. Kəndimizdə “qulbaz” da məşhurdur, bu da kimlərisə qul kimi işlədib pulunu az verən, yaxud, verməyənə qoşulan ayamadır. Sazı, saz havalarını, aşıq sənətini sevənlərə “aşıqbaz”, şeir vurğunu olanlara “.şeirbaz”, sözləri, söhbətləri ilə könülləri ovsunlayanlara isə “ürəkbaz” deyirlər.  Çox dil bilənə, mal dili yeyənə, Azərbaycan dilini sevənə də “dilbaz” ayaması verilib…

O gün (bizim kənddə müsəlmanın “o günü” deyiləndə 2-3 ay əvvəlki tarix nəzərdə tutulur) kəndimizə getmişdim. 
75 yaşlı el ağsaqqalı, 50 ildən çox Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi işləmiş Əlibala əmi əlində kitab qırğı kimi başımın üstünü kəsdirdi, açdı sandığı, tökdü pambığı. Dedi, ay bala, Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğətini almışam. Orda yazılan bəzi sözləri başa düşə bilmirəm. Allahını sevərsən, mənə başa sal. 

Kitabda qırmızı qələmlə işarələdiyi sözləri göstərib soruşdu ki, bəs “qoduş”, “cordanabənzər”, “gəllahi”, “dımbır”, “dina”, “diniş”, “dit-dit”, “dodemə”, “dodu”, “laslama”, “dızıxlıq”, “ənin”, “ərbəin” nə deməkdir. Dedim, ay Əlibala müəllim, Məşədi İbad demişkən, “Tarixi-Nadir”i yarıyacan oxumuşam, amma bu sözlərə ilk dəfədir rast gəlirəm, blimirəm nəmənə olan şeydir.

 El ağsaqqalı qayıtdı ki, ay oğul, kül bunların təpələrinə, orfoqrafiya lüğətinə daxil etməyə söz tapmırlarsa, özlərini niyə dağa-daşa vururlar? Gəlsinlər kəndimizə, bizim sayı itinə tök sözlərimizdən, ayamalarımızın adlarından lüğətə daxil etsinlər. Hələ yeni elmi adlar da kəşf eləmişik. Biz kənd sakinləri yekdilliklə radukilistlərlə bağlı elmə “radikulizm”, əzələlərlə bağlı elmə “muskulizm”, hapa-gopa basanlarla bağlı elmə “gopolizm”, plagiatla bağlı elmə də “kopyalıizm” adını vermişik. Sözümüz var, ayamamız var, mənası tam aydındır, ənənəvi də işlətmək olar.  

Ürəyimdə dedim ki, vallah, kəndçilərimdən yoxdur, ey. Dilçiliyin, Azərbaycan dilinin inkişafı üçün pulsuz-parasız, təmənnasız alın təri tökürlər, amma qədirlərini bilən yoxdur. Ancaq orfoqrafiya lüğətini hazırlayanlar əndrəbadi sözləri dilimizə daxil edərək, qəlizləşdirirlər, hələ buna görə maaş alırlar. Sonra da adını qoyurlar müasirləşmə.
Başınıza dəysin müasirliyiniz…

MİA.AZ