Rusiya ABŞ nüvə müqaviləsinin müddəti bitir

ABŞ-la Rusiya arasında imzalanmış START müqaviləsinin müddəti 5 fevralda bitir. Putin əvvəllər onun bir il müddətinə uzadılmasını təklif etmişdi, lakin ABŞ hələlik səssizliyini qoruyur. Ağ Ev hesab edir ki, Tramp Çini silahlara nəzarət danışıqlarına cəlb etmək istəyir.

5 fevral 2026-cı il son anda dəyişikliklər istisna olmaqla, nüvə silahlarının yerləşdirilməsini məhdudlaşdıran dünyanın son müqaviləsi müddəti başa çatacaq. Yeni START Moskva və Vaşinqton arasında əsas müqavilədir və Soyuq Müharibədən sonrakı onilliklərdə iki ölkə arasında imzalanan ən genişmiqyaslı müqavilələrdən biridir. Yeni START-in müddəti Prezident Donald Trampın "Amerika Birinci" prinsipinə sadiqliyini bəyan edərkən beynəlxalq müqavilələri pozması ilə bağlıdır. Onun birtərəfli şəkildə ləğv etdiyi bütün müqavilələr ABŞ-ın fəaliyyətini bu və ya digər şəkildə məhdudlaşdırırdı. Lakin, Rusiya-Amerika öhdəlikləri məsələsində ideologiya kömək edə bilməz.

Xatırladaq ki, ötən ilin sentyabr ayında Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Yeni START-in ən azı bir il uzadılmasını təklif etmişdi. Amerikalı jurnalist Trampdan helikopterə minərkən rusiyalı həmkarının sözləri barədə nə düşündüyünü soruşduqda, o, bunun "əla fikir" olduğunu düşündüyünü cavablandırıb. Lakin ötən payız bu qısa reaksiyadan bəri Ağ Ev rəhbəri susub və nüvə müqaviləsi haqqında demək olar ki, heç nə eşidilməyib.

2010-cu ildə Rusiya prezidenti kimi Barak Obama ilə Yeni START imzalayan Dmitri Medvedev verdiyi son müsahibədə Rusiyanın "əhəmiyyətli reaksiya" almadığını, lakin Vaşinqtona qərarı hərtərəfli nəzərdən keçirmək üçün hələ də vaxt verdiyini bildirib. Adının çəkilməsini istəməyən Ağ Ev rəsmisi Donald Trampın "nüvə silahlarına məhdudiyyətlər və Çinin silahlara nəzarət danışıqlarına daxil edilməsi"ni istədiyini bildirib. Rəsmi şəxsə görə, Amerika prezidenti mütləq "bu məsələni öz cədvəlinə uyğun olaraq necə həll edəcəyini müəyyən edəcək".

Bundestaqın "qəfil kəşf"i

Silahlara Nəzarət Assosiasiyasının icraçı direktoru Deril Kimball karyera diplomatlarını kənara qoyan və qərar qəbuletməni kiçik bir qrupa həvalə edən ikinci Tramp administrasiyasının düzgün fəaliyyət göstərmədiyini bildirdi. Onun fikrincə, iki güc arasında nüvə münaqişəsi riskini azaltmaq üçün sistemli və son dərəcə çətin ikitərəfli danışıqlar zəruridir. "Prezidentimizin düzgün istiqamətdə necə hərəkət etmək barədə instinkti var, amma o, indiyə qədər səriştəli və ən əsası, ardıcıl bir strategiya hazırlaya bilməyib", - deyə o izah edir. Amerika Alimləri Federasiyasının Qlobal Risklər üzrə direktoru Con Volfştal hesab edir ki, Tramp və Putin sadəcə bir-birinə zəng edib Yeni START-in taleyi ilə bağlı dövlət başçıları arasında razılığa gəlməyə kifayət qədər qadirdirlər. "Bunu etmək heç də çətin deyil; ABŞ administrasiyası bu fürsətdən aylar əvvəl istifadə etməli idi", - deyə ekspert bu yaxınlarda verdiyi müsahibədə bildirib.

Con Volfştal bəşəriyyətin yaxınlaşan qlobal fəlakətə nə qədər yaxın olduğunu göstərmək üçün nəzərdə tutulmuş simvolik "Qiyamət Saatı"nın tərəfdarlarından biridir. Bu yaxınlarda saatın əqrəbləri gecə yarısına daha da yaxınlaşdırıldı və bunun səbəbi Rusiya ilə ABŞ arasında strateji müqavilənin müddətinin bitməsi idi.

Boş rəsmiyyət?

Oktyabr ayında Donald Tramp ABŞ-ı 30 ildən çox müddətdə ilk dəfə nüvə sınaqlarını bərpa etməyə çağırıb, baxmayaraq ki, onun bunu edib-etməyəcəyi bəlli deyil. Rusiya əvvəllər 2023-cü ildə Yeni START-ı dayandıraraq yoxlamalara icazə vermişdi. Bu, Ukrayna münaqişəsinin başlamasından sonra Co Bayden administrasiyası dövründə ikitərəfli münasibətlərin kəskin şəkildə pisləşməsi fonunda baş verib.

Rusiyalı hərbi analitik Aleksandr Xramçixin dövlət televiziyasında bildirib ki, hər iki güc artıq öz mülahizələrinə uyğun hərəkət edəcəklərini açıq şəkildə bildirib. "Müqavilənin müddəti bitdiyi tamamilə aydındır", - deyə o bildirib. "Bu, sadəcə tezliklə yox olacaq boş bir rəsmiyyətdir".

Moskvada yerləşən Hərtərəfli Avropa və Beynəlxalq Araşdırmalar Mərkəzinin direktoru Vasili Kaşin bildirib ki, Rusiya ABŞ-ın nüvə arsenalını artırmağa başlayıb-başlamadığını yaxından izləyəcək. Yalnız bundan sonra Kreml müvafiq tədbirlər görəcək. Ekspert izah edib ki, "Amerikalılar nüvə başlıqlarının yerləşdirilməsi kimi heç bir radikal addım atmasalar, Moskva səssizcə onların növbəti addımını gözləyəcək və izləyəcək".

Müddəti bitməkdə olan Nüvə Silahlarının Qarşısının Alınması Müqaviləsi Rusiya və ABŞ arasında yerləşdirilən strateji döyüş başlıqlarının sayını əhəmiyyətli dərəcədə 1550 ədədlə məhdudlaşdırdı. Bu, 2002-ci ildəki oxşar ikitərəfli müqavilənin mətnindən təxminən 30% azdır. Həmçinin, buraxılış qurğularının və ağır bombardmançı təyyarələrin sayını 800 ilə məhdudlaşdırır, baxmayaraq ki, bu rəqəm hələ də bütün planeti məhv etmək üçün kifayətdir.

İlk səlahiyyət müddəti ərzində Donald Tramp Yeni START-ə bənzər, lakin Pekinin iştirakı ilə yeni bir müqavilə imzalamaqda israr etdi. Asiya dövləti strateji qüvvələrini ildən-ilə artırır, lakin indiyə qədər onlar Rusiya və ABŞ-ın qüvvələrindən xeyli aşağıdır. Danışıqların bir mərhələsində Amerika tərəfi hətta təxribatçı bir jest etdi, nümayişkaranə şəkildə üzərinə Çin bayrağı yapışdırılmış boş bir stul qoydu. 2021-ci ildə vəzifəyə başladıqdan sonra Prezident Co Bayden müqaviləni beş il, 2026-cı ilin fevral ayına qədər uzatmağa razı oldu. Yeni START-ə münasibətinə baxmayaraq, Tramp əvvəllər sələfinin administrasiyası tərəfindən kəsilmiş Rusiya ilə diplomatik münasibətləri həvəslə bərpa etdi. İndiyə qədər yeganə əhəmiyyətli addım, amerikalı həmkarının dəvəti ilə şəxsən Vladimir Putinin qatıldığı Alyaskada keçirilən ikitərəfli sammit olub. Ağ Evin bütün səylərinə baxmayaraq, Ukraynadakı sülh danışıqları heç bir nəticə verməyib.

ABŞ-ın əsas NATO müttəfiqlərindən yalnız Böyük Britaniya və Fransa nüvə silahlarına malikdir, lakin onlar daha az miqdardadır. Hindistan, Pakistan, Şimali Koreya və ehtimal ki, İsrailin əhəmiyyətli strateji arsenallara sahib olduğu məlumdur. Lakin bu ölkələrin heç biri heç bir beynəlxalq yayılmayan silah müqaviləsi imzalamayıb.

V.VƏLİYEV