Şaxta, çovğun və sərt günlər Bu gecədən...

Bakupost.az Musavat.com-a istinadla xəbər verir ki, xalq təfəkküründə bu iki çillə fərqli xarakterlərlə obrazlaşdırılır.

Onlar bəzən iki qardaş, bəzən də iki bacı kimi təsvir olunur. Böyük çillə daha mülayim, səbrli və sakit təbiətli hesab edildiyi halda, Kiçik çillə sərt, qəzəbli, çovğunlu və daha çətin keçən dövr kimi tanınır.

El arasında belə bir deyim də var: “Böyük çillə dondurar, Kiçik çillə yandırar”.

Yəni Böyük çillə daha çox şaxtası ilə, Kiçik çillə isə sərt küləyi, çovğunu, kəskin temperatur dəyişmələriylə insanı sınağa çəkir. Həm hava şəraitinin ağırlaşması, həm yolların buz bağlaması, həm də insanların gündəlik həyatında yaratdığı çətinliklər Kiçik çilləni qışın ən ağır mərhələsinə çevirir.

Folklorşünasların qeyd etdiyi kimi, çillə anlayışı sırf meteoroloji dövr deyil, həm də qədim təqvim düşüncəsinin, zaman bölgüsünün, xalqın təbiətlə harmoniyada yaşamaq təcrübəsinin məhsuludur. Əcdadlarımız qışı sadəcə soyuq mövsüm kimi yox, mərhələlərə bölünmüş canlı bir zaman parçası kimi dərk ediblər. Hər mərhələnin öz xarakteri, öz davranışı, öz “əhvalı” olub.

Kiçik çillənin daxilində qeyd olunan Xıdır İlyas bayramı isə xalq mədəniyyətində xüsusi yer tutur. Bu bayram Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində fərqli adlarla tanınır. Bəzi yerlərdə ona “Xıdır Nəbi” də deyilir.

XIDIR.png (943 KB)

Xüsusilə Naxçıvanda bu bayram ənənəvi şəkildə, böyük coşğu ilə qeyd olunur və fevralın 10-na qədər davam edir. Kəndlərdə insanlar bir-birinə qonaq gedir, evlərdə süfrələr açılır, qədim mərasimlər icra olunur. Bəzi bölgələrdə isə bayramın cümə axşamlarına təsadüf etməsi İslam dininin qəbulundan sonra formalaşmış inanclarla əlaqələndirilir.

Xıdır İlyas bayramı həm Novruz ənənələri, həm də çox qədim inanclarla sıx bağlıdır. Bu bayramın köklərində Şumer inancları, Zərdüştlük, xristianlıq və İslamın izləri aydın şəkildə görünür. Tədqiqatçılar Xıdır obrazını su, həyat, dirilik və yenilənmə ilə əlaqələndirirlər. Zərdüştlükdə od və suyun müqəddəsliyi, Şumer mifologiyasında xilaskar motivi, xristianlıqda müqəddəs fiqurların himayədarlıq anlayışı və İslamda Xıdır peyğəmbər haqqında rəvayətlər zamanla xalq təfəkküründə birləşərək vahid mədəni obraz yaradıb. Bu səbəbdən Xıdır İlyas həm dini, həm mifoloji, həm də folklor xarakteri daşıyır.

Xıdır İlyas xalq yaddaşında xilaskarlıq, ümid, nicat və bolluq rəmzi kimi yaşayır. İnsanlar bu bayramı yazın gəlişi ilə əlaqələndirir və böyük səbrsizliklə gözləyirdilər. Çünki Kiçik çillənin ən sərt günlərində belə bu bayram insanlara ümid verirdi: “Qışın beli qırılır, yaz yaxınlaşır”.

Bayram süfrəsində buğdadan hazırlanan qovğa və qovud xüsusi yer tutur. İnanca görə, bayram gecəsi qovud qapının kandarına qoyulur və Xıdırın boz atı ilə gəlib həmin izləri yoxlayacağına inanılırdı. Səhər oyananda qovudun üzərində at nalına bənzər izlərin görünməsi Xıdırın gəlişinin əlaməti kimi qəbul edilirdi. Bəzi bölgələrdə uşaqlar səhər tezdən oyanıb ilk olaraq həmin izləri axtarardılar. Bu cür inanclar qışın sərt günlərində insanların yazın gəlişinə olan ümidlərini daha da gücləndirirdi.

Bundan başqa, gənc qızların niyyət tutaraq su qabının içinə üzük, daraq, sancaq kimi əşyalar atması, səhər onların taleyini yozması kimi mərasimlər də Xıdır gecəsinə aid edilən qədim inanclardandır. Bu mərasimlər sonradan Novruz adətləri ilə də qaynayıb-qarışıb.

Kiçik çillənin başa çatması ilə Boz ay başlayır. Boz ay Novruzun yaxınlaşmasını və təbiətin oyanışını simvolizə edən mühüm dövr hesab edilir. Bu ayda xalq arasında geniş şəkildə qeyd olunan çərşənbələr keçirilir. Su, od, yel və torpaq çərşənbələri Boz ayın əsas mərasimləridir. Su çərşənbəsi ilə başlanan bu mərasimlər torpaq çərşənbəsiylə tamamlanır və baharın gəlişi böyük sevinclə qarşılanır.

Əslində, Kiçik çillə ilə Boz ay arasında görünməz bir körpü var. Birində qışın sərt nəfəsi, digərində isə yazın ilıq nəfəsi hiss olunur. Xalq təqvimi bu keçidi sadəcə tarixlə yox, mərasimlərlə, inanclarla, ümidlərlə müşayiət edib. Qışın ən çətin günlərində belə insanlar bayramlar, inanclar və mərasimlər vasitəsilə öz ruhlarını isidə biliblər.