Şəhərlər gecələr niyə həddindən artıq işıqlanır?

Küçə lampaları, reklam lövhələri, binaların fasadları və gecə boyu yanan vitrinlər müasir şəhər həyatının adi hissəsidir. Lakin gecə işığının həddindən artıq olması təkcə elektrik sərfiyyatını artırmır. Bu, canlıların təbii gündüz-gecə ritminə də müdaxilə edə bilər.

Süni işığın təbii qaranlığı dəyişdirməsi “işıq çirklənməsi” adlanır. Bu anlayışa yalnız göz qamaşdıran lampalar deyil, lazımsız işıqlandırma, işığın yaşayış evlərinə düşməsi və atmosferdə yayılaraq gecə səmasını parlaq göstərməsi də daxildir.

BMT-nin Köçəri Vəhşi Heyvanların Qorunması Konvensiyasının (CMS) məlumatına görə, 2011–2022-ci illərdə gecə səmasının orta parlaqlığı ildə təxminən 9,6 faiz artıb. Təşkilat süni işığın heyvanların davranışına, fizioloji proseslərinə, çoxalmasına və miqrasiyasına təsir göstərə biləcəyini bildirir.

Bir sıra köçəri quşlar istiqamət tapmaq üçün təbii işıq və səma şəraitindən istifadə edir. Gecə işıqları onların istiqamətini çaşdıra, parlaq binaların ətrafında dövrə vurmasına və şüşə səthlərlə toqquşma riskinin artmasına səbəb ola bilər.

ABŞ Balıq və Vəhşi Təbiət Xidmətinin 2024-cü il materialında şüşəli binalarla toqquşmaların quşlar üçün ciddi təhlükə olduğu, gecə işıqlandırmasının isə bu riski daha da ağırlaşdıra bildiyi qeyd edilir. Şüşə səthlər səmanı və ağacları əks etdirdikdə quşlar onları açıq uçuş sahəsi kimi qəbul edə bilər. Bu problem yalnız çoxmərtəbəli binalara aid deyil: geniş şüşəli fasadlar və pəncərələr də risk yarada bilər.

Gecə uçan həşəratların lampaların ətrafında toplaşması çoxlarına tanışdır. Lakin bu davranışın səbəbi sadəcə işığa “cəlb olunmaq” olmaya bilər. Nature Communications jurnalında 2024-cü ildə dərc edilmiş tədqiqat süni işıq ətrafında uçan həşəratların hərəkətini araşdıraraq onların işıq qarşısında istiqamət və uçuş nəzarətinin dəyişə bildiyini göstərib.

Həşəratların davranışındakı dəyişikliklər qida zəncirinə də təsir göstərə bilər. Çünki onlar bir çox quş, yarasa və digər canlılar üçün qida mənbəyidir. Bununla belə, təsirin miqyası növdən, işığın xüsusiyyətindən və ətraf mühitdən asılıdır.

İşıq çirklənməsini azaltmaq üçün bütün küçələri qaranlıq saxlamaq tələb olunmur. Məqsəd işığı ehtiyac olan yerdə və vaxtda istifadə etməkdir.

-Lampaları səmaya deyil, yerə və işıqlandırılmalı sahəyə yönəltmək.

-Lazımsız dekorativ işıqları gecə saatlarında söndürmək.

-Hərəkət sensorlarından və taymerlərdən istifadə etmək.

-Binaların şüşələrində quşların görə biləcəyi nişanlama elementlərindən yararlanmaq.

-Təhlükəsizlik tələblərini qorumaqla artıq işıqlandırmanı azaltmaq.

Gecə işığının azaldılması həm enerji sərfiyyatına, həm də canlıların təbii ritminin qorunmasına kömək edə bilər. Müasir şəhər üçün əsas məsələ daha çox işıq yaratmaq deyil, işıqdan düzgün istifadə etməkdir.

AzPost.az