Icma.az
close
up
RU
Şiə ayparası: Tehran Bağdad Dəməşq xəttinin qırılması

Şiə ayparası: Tehran Bağdad Dəməşq xəttinin qırılması

Turkstan.az portalından alınan məlumata görə, Icma.az xəbər verir.

Son onilliklərdə Yaxın Şərq geosiyasətini izah edən ən məşhur anlayışlardan biri “Şiə ayparası” idi. Bu termin regionda İranın qurduğu geniş təsir şəbəkəsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Bu model İran sərhədlərindən başlayaraq İraq və Suriya üzərindən Livan sahillərinə qədər uzanan geosiyasi xətti ifadə edirdi.

Bu strategiya klassik imperiya modeli deyildi. Tehran regionu işğal etmədi və sərhədləri dəyişdirmədi. Əvəzində İran daha mürəkkəb bir metod seçdi: proksi qüvvələr, siyasi ittifaqlar və logistika marşrutları vasitəsilə regional təsir sistemi qurdu. Beləliklə formalaşan strateji xətt belə görünürdü: Tehran → Bağdad → Dəməşq → Beyrut/ Uzun illər ərzində bu xətt İranın regional strategiyasının əsas sütununa çevrildi.
İranın regional layihəsinin maliyyə ölçüsü

İranın regional təsir sistemi yalnız ideoloji və hərbi layihə deyildi. Bu, həm də böyük maliyyə resursları tələb edən uzunmüddətli geosiyasi proqram idi. Bir sıra analitik qiymətləndirmələrə görə, İran son iyirmi–otuz il ərzində regiondakı müttəfiq və proksi qüvvələrə təxminən 100–150 milyard dollar həcmində vəsait sərf edib.
Bu vəsait müxtəlif istiqamətlərə yönəlib:
| Region və qrup | Təxmini xərclər |
| ---------------------------------------- | --------------- |
| Hezbollah (Livan) | 40–60 milyard $ |
| Suriya rejiminə hərbi və iqtisadi yardım | 30–40 milyard $ |
| İraq şiə milisləri | 20–30 milyard $ |
| Husilər (Yəmən) | 10–20 milyard $ |

Bu rəqəmlər tam dəqiq olmasa da, İranın regional strategiyasının miqyasını göstərir. Çünki bu xərclərin böyük hissəsi qeyri-rəsmi maliyyə kanalları və hərbi proqramlar vasitəsilə həyata keçirilib. Bəzi analitiklər bu layihəni XXI əsrin ən bahalı proksi geosiyasi strategiyalarından biri adlandırırlar.
Bağdad: İran strategiyasının quru körpüsü
Bağdad İranın regional planlarında əsas tranzit qovşaqlarından biri idi. İraq coğrafi baxımdan İran ilə Levant regionu arasında quru körpü rolunu oynayır. Bu səbəbdən Bağdad:
• silah və logistika marşrutlarının keçdiyi əsas nöqtə
• regional şiə milislərinin koordinasiya məkanı
• siyasi təsirin genişləndirilməsi üçün platforma idi.
Bu sistemdə fəaliyyət göstərən qruplardan biri Kata’ib Hezbollah təşkilatıdır. Belə təşkilatlar vasitəsilə Tehran regionda həm hərbi, həm də siyasi təsirini genişləndirə bilirdi.
Dəməşq: imperiya layihəsinin qırılma nöqtəsi
İran strategiyasının ən kritik halqası isə Dəməşq idi. Uzun illər ərzində Suriyanın prezidenti Bəşər Əsəd Tehranın regiondakı ən mühüm müttəfiqlərindən biri hesab olunurdu. Suriya İran üçün iki səbəbdən həyati əhəmiyyət daşıyırdı:
• Livana silah və logistika marşrutu
• Aralıq dənizinə çıxış imkanı.
Lakin Suriyada baş verən siyasi dəyişikliklər bu geosiyasi sistemi sarsıtdı. Dəməşqin Tehranın orbitindən çıxması İranın regional strategiyasının ən vacib halqalarından birini zəiflətdi. Nəticədə İranın Aralıq dənizinə uzanan quru logistika dəhlizi ilk dəfə ciddi strateji risklə üzləşdi. Bu hadisə Tehran–Bağdad–Dəməşq xəttinin əvvəlki kimi işləməsini çətinləşdirdi.
Beyrut: son strateji dayaq
İranın regional strategiyasında növbəti əsas halqa Beyrut idi. Burada fəaliyyət göstərən və Tehranın ən güclü regional müttəfiqi sayılan təşkilat Hezbollahdır. Bu təşkilat uzun illər İsrailə qarşı çəkindirici güc mexanizmi rolunu oynayıb və İranın regional strategiyasında əsas elementlərdən biri hesab olunur. Lakin Suriyadakı logistika xəttinin zəifləməsi Livan istiqamətində silah və koordinasiya marşrutlarını da çətinləşdirir.
Müharibənin iqtisadi nəticələri
Son regional qarşıdurmalar yalnız siyasi balansı dəyişdirmədi. Onlar həm də İranın qurduğu regional sistemə ciddi iqtisadi zərbə vurdu. Analitik qiymətləndirmələrə görə, son hərbi qarşıdurmalar nəticəsində İran və onun proksi şəbəkəsi təxminən 20–50 milyard dollar həcmində iqtisadi və hərbi itki ilə üzləşib.
| Sahə | Təxmini ziyan |
| --------------------------------- | --------------- |
| İranın hərbi infrastrukturu | 10–30 milyard $ |
| Proksi qüvvələrin hərbi imkanları | 5–15 milyard $ |
| Enerji və iqtisadi itkilər | 5–10 milyard $ |

Bu zərbələr əsasən aşağıdakı sahələrdə hiss olunur:
• raket və dron infrastrukturu
• hərbi bazalar və silah anbarları
• regional logistika sistemləri
• enerji və ixrac imkanları.

İranın bərpa perspektivi
Hərbi analitiklərin qiymətləndirmələrinə görə:
• raket və dron istehsal infrastrukturu 2–3 il ərzində bərpa oluna bilər
• regional proksi şəbəkəsinin yenidən qurulması 3–5 il tələb edə bilər
• iqtisadi resursların bərpası isə daha uzun müddət ala bilər.

Bu isə o deməkdir ki, Tehran yaxın illərdə daha ehtiyatlı və müdafiə yönümlü regional siyasət yürütməyə məcbur qala bilər.

“Şiə ayparası” anlayışı uzun müddət Yaxın Şərqin geosiyasi xəritəsini izah edən əsas modellərdən biri idi. İran bu model vasitəsilə regionda geniş təsir sistemi qurmağa çalışdı və bunun üçün onilliklər ərzində böyük maliyyə və siyasi resurslar sərf etdi. Lakin Dəməşqdə baş verən dəyişikliklər göstərdi ki, belə strategiyalar çox vaxt bir neçə kritik halqadan asılı olur. Əgər bu halqalardan biri qırılarsa, bütün geosiyasi arxitektura dəyişə bilər.

Onilliklər ərzində yüz milyardlarla dollar və böyük siyasi risklə qurulan “Şiə ayparası” bu gün ilk dəfə ciddi şəkildə sarsılıb— və bu sarsıntının nəticələri Yaxın Şərqin gələcək geosiyasi xəritəsini dəyişdirə bilər.

Elbəyi Həsənli. Sürix

P.S Yazı Qərb mənbələrinə istinadən hazırlanıb.

Ən son yeniliklər və məlumatlar üçün Icma.az saytını izləyin, biz hadisənin gedişatını izləyirik və ən aktual məlumatları təqdim edirik.
seeBaxış sayı:154
embedMənbə:https://www.turkustan.az
archiveBu xəbər 11 Mart 2026 11:51 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Balıq bazarında bahalaşma var (Video)

14 Noyabr 2026 21:02see336

Yuğ Teatrında Ana tamaşasının premyerası keçirilib FOTOLAR

14 Noyabr 2026 20:23see312

Avropa siyasi məkanında aparılan müzakirələrdə Azərbaycan fəal iştirak edir

14 Noyabr 2026 19:16see309

Musiqi dünyasında tarixi ilk: İnsan deyil, amma ilin ən yaxşı ifaçısı seçildi

15 Noyabr 2026 00:00see284

Kanadada minlərlə tələbə etiraz aksiyası keçirdi

15 Noyabr 2026 00:51see278

Rusların təxminən 90 faizi son üç ildə kredit götürdüyünü etiraf edib

14 Noyabr 2026 19:30see271

İrina Şeykin məşhur sevgililəri: Ronaldodan Bredli Kuperə, Kanye Uestdən...

15 Noyabr 2026 04:05see271

Ermənistanı Avropa İttifaqının tərkibində görürəm Paşinyan

14 Noyabr 2026 19:50see267

Zülalla ən zəngin çərəz

15 Noyabr 2026 03:04see255

Türkiyə gözəli beynəlxalq yarışmadan son anda kənarlaşdırıldı

15 Noyabr 2026 04:36see252

Toyuq ətini əvəz edir Tərkibində 25 % zülal var

15 Noyabr 2026 05:06see249

Britaniya Rusiya hərbi bazalarını vurmalıdır

15 Noyabr 2026 01:26see249

Bitkoinin qiyməti 66 min dollardan aşağı düşdü

15 Noyabr 2026 01:34see219

Həftədə bir məşq fiziki formanı və sağlamlığı yaxşılaşdıra bilərmi?

14 Noyabr 2026 21:54see217

Məşhur model milyarderə ərə getdi

15 Noyabr 2026 00:26see210

Bakını qoyub Ağstafaya köçdü 87 yaşlı Xalq artistinin həyatı necə keçir?

15 Noyabr 2026 15:50see198

Yuxusuzluq infarkt və insult riskini artırır Həkimdən xəbərdarlıq

15 Noyabr 2026 14:28see198

Türkiyəli aktyor ev sahibi ilə məhkəməni uddu Kirayə qalmaqalı

14 Noyabr 2026 22:18see198

Dublin səfəri Azərbaycanın Avropa siyasətinin yeni istiqamətlər üzrə paralel şəkildə inkişaf etdiyini göstərdi ŞƏRH

15 Noyabr 2026 13:13see188

Azərbaycanın İKT sektorunda rekord artım: Region ölkələri ilə fərq nə qədərdir?

15 Noyabr 2026 13:53see186
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri