Siqaret və səbəb olduğu 16 fərqli xərçəng xəstəliyi...

Elmi məqalələr və beynəlxalq səhiyyə təşkilatlarının hesabatlarına görə, siqaret çəkmək insan orqanizmində birbaşa 15-16 növ fərqli xərçəng xəstəliyinə səbəb olur. Tütün tüstüsündəki kanserogen maddələr təkcə ağciyərlərimizə zərər vermir, eyni zamanda qana qarışaraq digər orqanlara yayılır və digər bir çox xərçəng növlərinin yaranmasına yol açır.
Ağciyər xərçəngi – Araşdırmalar göstərir ki, ağciyər xərçəngindən ölən hər 10 nəfərdən 8 və ya 9-u məhz uzun illər siqaret çəkən xəstələrdir. Buradan belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, əgər dünyada siqaret çəkməkdən tamamilə imtina edilsəydi, ağciyər xərçəngindən ölənlərin sayısı 80-90% azalardı.
Siqaretin səbəb olduğu digər xərçəng növləri aşağıdakılardır:
   1. Nəfəs borusu (traxeya) xərçəngi
   2. Burun boşluğu və burun ətrafı ciblərin (sinuslar) xərçəngi
   3. Qırtlaq xərçəngi (Səs telləri nahiyəsi)
   4. Udlaq xərçəngi (Boğazın yuxarı hissəsi)
   5. Ağız boşluğu və dodaq xərçəngi
   6. Qida borusu xərçəngi
   7. Mədə xərçəngi
   8. Yoğun bağırsaq və düz bağırsaq (kolorektal) xərçəngi
   9. Qaraciyər xərçəngi
   10. Mədəaltı vəzi (pankreas) xərçəngi
   11. Böyrək xərçəngi
   12. Sidik axarı (ureter) xərçəngi
   13. Sidik kisəsi xərçəngi
   14. Uşaqlıq boynu (serviks) xərçəngi
   15. Yumurtalıq (ovarium) xərçəngi (Xüsusilə musinoz tipi)
Əlavə olaraq, bəzi tədqiqatçılar bu siyahıya süd vəzi xərçəngini də daxil edirlər. Bunlardan başqa, tütünün birbaşa təsir etdiyi digər mühüm xəstəlik isə qan xərçəngidir (Kəskin Myeloid Leykoz).
Bir başqa məyusedici fakt odur ki, aktiv siqaret çəkən olmasanız belə, başqasının çəkdiyi siqaretin tüstüsünü udmaq (passiv tütünçəkmə) da ağciyər xərçənginin yaranma riskini 20–30% artırır (həmçinin digər xərçəng növlərinin də riskini yüksəldir).
Araşdırmalar göstərir ki, hamiləlik zamanı və ya doğulduqdan sonra passiv tüstüyə məruz qalan uşaqlarda leykoz (qan xərçəngi), limfoma (immun sistemi xərçəngi) və beyin şişlərinin riski əhəmiyyətli dərəcədə artır. Xüsusilə uşaqlarda qan xərçəngində valideynlərin rolu kritikdir: məsələn, atanın siqaret çəkməsi hələ mayalanmadan əvvəl sperm hüceyrələrinin DNT-sini zədələyərək uşaqda leykoz riskini orta hesabla 44% artırır. Hamiləlik dövründə ananın qapalı məkanda passiv tüstü udması isə zəhərin plasenta vasitəsilə körpənin sümük iliyinə birbaşa keçməsinə yol açır və ağır məruzqalma hallarında bu riski kəskin şəkildə 128%-ə qədər yüksəldə bilir.
Təəssüf ki, bu elmi mənzərə bizə çox yaxın olan bir reallığı göstərir. Ölkəmizdə son illər ərzində qan xərçəngi diaqnozlarının artmasının arxasında dayanan gizli səbəblərdən birini – qapalı məkanlarda, ailə daxilində uşaqlarımızın fərqində olmadan məruz qaldığı bu passiv zəhərlənməni – yəqin ki, artıq daha aydın anlamış olarıq
Siqaret çəkməklə təkcə öz sağlamlığınızı deyil, eyni zamanda sevdiklərinizin də gələcəyini və həyatını təhlükəyə atmış olursunuz.
Ancaq çox maraqlı bir fakt da odur ki, uzun illər siqaret çəkib tərgitmiş bir insanın orqanizmi möcüzəvi şəkildə özünü bərpa etməyə başlayır. Bu mövzuda tibb tarixinin ən fundamental elmi işi olan və 50 il boyu 34 000-dən çox həkimi izləyən məşhur “British Doctors Study” (Doll et al., 2004) və 2024-cü ildə 1.5 milyona yaxın insan üzərində aparılan irimiqyaslı yeni araşdırmalar (Cho & Jha, 2024) bu suala dəqiq elmi cavab verir:
Siqareti 30-35 yaşa qədər tərgitdikdə bədən siqaretin yaratdığı erkən ölüm riskini təxminən 90-100%, 40-45 yaşda tərgitdikdə 90%, 50 yaşda tərgitdikdə 60% kompensasiya edir. 60 yaş və sonrasında isə siqareti tərgitmək itirilmiş ömrün 30%-ni bərpa edir.
Bu zərərli vərdişdən imtina etmək təkcə özünüzə deyil, doğmalarınıza bəxş edə biləcəyiniz ən büyük sevgi və qayğı göstəricisidir. Təmiz bir gələcək və sevdiklərinizin sağlamlığı üçün bu gün ilk addımı ata bilərsiniz.
------------------------------
 ? Elmi Mənbələr / References:
* Doll, R., Peto, R., Wheatley, K., Gray, R., & Sutherland, I. (2004). Mortality in relation to smoking: 50 years' observations on male British doctors. BMJ (British Medical Journal), 328(7455), 1519.
* Cho, E., & Jha, P. (2024). Smoking Cessation and All-Cause Mortality: A Survival Analysis of 1.5 Million Adults. (Siqareti tərgitməyin yaş qrupları üzrə ömür uzatması və bərpa faizlərinə dair irimiqyaslı qlobal araşdırma).
* Yoshida, K., et al. (2020). Tobacco smoking and somatic mutations in human bronchial epithelium. Nature, 578, 266–272. (Ağciyər hüceyrələrinin siqareti atdıqdan sonra "gizli sağlam hüceyrələr" vasitəsilə bərpasını sübut edən elmi iş).
* World Health Organization (WHO). Tobacco Fact Sheet & Global Reports on Cancer Statistics. who.int
* Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Health Effects of Secondhand Smoke and Smoking-Attributable Mortality. cdc.gov
* International Agency for Research on Cancer (IARC). Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans: Tobacco Smoke and Involuntary Smoking. Lyon, France.
* Cancer Research UK. How smoking causes 16 different types of cancer / The risks of passive smoking. cancerresearchuk.org
Həkim Məryəm Budaqova