Siyasi müttəfiqlikdən vahid geoiqtisadi gündəliyə

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Özbəkistanın Milli İnformasiya Agentliyinə verdiyi müsahibə iki ölkə arasında münasibətlərin yeni keyfiyyət mərhələsinə daxil olduğunu bir daha göstərir. Söhbət artıq yalnız yüksək siyasi etimaddan və ənənəvi dostluq münasibətlərindən getmir. Azərbaycan–Özbəkistan əməkdaşlığı getdikcə daha çox qarşılıqlı investisiyalar, istehsal kooperasiyası, nəqliyyat-logistika bağlantıları, enerji inteqrasiyası və regional bazarların birləşdirilməsi üzərində qurulan iqtisadi müttəfiqlik modelinə çevrilir.

Bu transformasiyanın əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, siyasi münasibətlərin yüksək səviyyəsi artıq ölçülə bilən iqtisadi nəticələr yaradır. 2025-ci ildə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsinin üç dəfədən çox artaraq 795 milyon ABŞ dollarına çatması bunun ən aydın göstəricilərindən biridir. 2026-cı ilin ilk beş ayında da ticarətin 33 faiz artması göstərir ki, söhbət birdəfəlik sıçrayışdan deyil, davamlı genişlənən iqtisadi əlaqələrdən gedir.

Lakin məncə, burada daha vacib məsələ ticarət dövriyyəsinin özündən çox onun arxasında formalaşan yeni iqtisadi modeldir.

Əvvəlki mərhələdə dövlətlərarası iqtisadi münasibətlər əsasən mal və xidmət mübadiləsi ilə xarakterizə olunurdusa, bu gün Azərbaycan və Özbəkistan birgə kapital, birgə istehsal və uzunmüddətli investisiya layihələri üzərində işləyir. 500 milyon ABŞ dolları kapitalla yaradılmış Azərbaycan–Özbəkistan İnvestisiya Şirkəti məhz bu yeni modelin institusional ifadəsidir.

Belə mexanizmlər iqtisadi münasibətlərin dayanıqlığını əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Çünki ticarət axınları qlobal qiymət dəyişmələrindən və konyunkturadan asılı ola bilər, birgə investisiya və istehsal layihələri isə ölkələrin iqtisadi maraqlarını daha uzun müddət üçün bir-birinə bağlayır.

Avtomobil istehsalı, neft-kimya, energetika, kənd təsərrüfatı və turizm sahəsində həyata keçirilən layihələr də bunu təsdiq edir. Bu həm də iki ölkə arasında sənaye kooperasiyasının formalaşmasıdır. Eyni zamanda Azərbaycan şirkətlərinin Özbəkistanda iri turizm və daşınmaz əmlak layihələrinə sərmayə yatırması kapital axınlarının qarşılıqlı xarakter aldığını göstərir.

Bu baxımdan Azərbaycan və Özbəkistan iqtisadiyyatlarının bir-birini tamamlayan xüsusiyyətləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Özbəkistan böyük daxili bazara, sürətlə artan əhaliyə, sənaye və istehsal potensialına malikdir. Azərbaycan isə kapital, logistika, enerji infrastrukturu, maliyyə xidmətləri və Qərb bazarlarına çıxış imkanları baxımından mühüm üstünlüklərə sahibdir. Bu iki potensialın birləşməsi təkcə ikitərəfli layihələrin deyil, gələcəkdə üçüncü ölkələrə yönəlmiş birgə istehsal və ixrac təşəbbüslərinin də əsasını yarada bilər.

Prezident İlham Əliyevin müsahibəsində xüsusi strateji əhəmiyyət daşıyan məsələlərdən biri nəqliyyat və logistika ilə bağlıdır.

Çin–Qırğızıstan–Özbəkistan dəmir yolunun Orta Dəhliz və TRIPP ilə inteqrasiyası perspektivi əslində daha böyük bir iqtisadi prosesin tərkib hissəsidir. Dünya iqtisadiyyatında təchizat zəncirlərinin diversifikasiyası, alternativ tranzit marşrutlarına tələbin artması və Asiya ilə Avropa arasında daha çevik nəqliyyat bağlantılarının formalaşması Orta Dəhlizin strateji əhəmiyyətini artırır.

Bu kontekstdə Azərbaycan və Özbəkistanın rolu tamamlayıcıdır.

Özbəkistan Mərkəzi Asiyanın ən böyük bazarlarından və istehsal mərkəzlərindən biridir. Azərbaycan isə Xəzər hövzəsini Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropa ilə birləşdirən əsas logistika qovşağıdır. Bu səbəbdən iki ölkə arasındakı əməkdaşlıq yalnız ikitərəfli ticarətin inkişafına deyil, daha geniş regional yük axınlarının formalaşmasına xidmət edə bilər.

Burada əsas iqtisadi effekt tranzit gəlirlərindən daha genişdir.

Nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı logistika xidmətlərini, anbar və terminal infrastrukturunu, sənaye zonalarını, emal müəssisələrini, rəqəmsal gömrük xidmətlərini və maliyyə-logistika xidmətlərini stimullaşdırır. Başqa sözlə, dəhliz iqtisadiyyatı sadəcə yükün bir ölkədən digərinə daşınması deyil, dəhliz boyunca yeni iqtisadi dəyərin yaradılmasıdır.

Azərbaycan üçün əsas strateji imkan da məhz bundan ibarətdir: ölkəmiz tranzit ölkə statusundan tədricən regional logistika və istehsal mərkəzi statusuna keçə bilər.

Enerji əməkdaşlığında da oxşar transformasiya müşahidə olunur.

Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistanın iştirakı ilə yaradılan “Yaşıl Dəhliz Birliyi” Mərkəzi Asiyanın bərpaolunan enerji potensialının Azərbaycan üzərindən Qərb bazarlarına çıxarılması üçün perspektiv platformadır. Əgər bu layihələr mərhələli şəkildə reallaşarsa, Azərbaycan ənənəvi enerji ixracatçısı roluna əlavə olaraq regional yaşıl enerji tranziti və enerji bağlantılarının koordinasiya mərkəzi funksiyasını da gücləndirə bilər.

Bu, iqtisadi baxımdan son dərəcə vacibdir.

Enerji keçidi dövründə ölkələrin rəqabət qabiliyyəti yalnız enerji resurslarının mövcudluğu ilə deyil, həm də həmin resursların regional və beynəlxalq bazarlara çatdırılması infrastrukturu ilə müəyyən olunur. Azərbaycanın mövcud enerji infrastrukturu, coğrafi mövqeyi və Avropa enerji bazarları ilə əlaqələri bu baxımdan ciddi üstünlük yaradır.

Müsahibənin siyasi-iqtisadi baxımdan ən mühüm mesajlarından biri isə Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşlərinə tamhüquqlu şəkildə qoşulmasıdır.

Əvvəllər “C5” kimi tanınan formatın faktiki olaraq “C6” formatına çevrilməsi sadəcə diplomatik yenilik deyil. Bu, Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında iqtisadi və siyasi sərhədlərin tədricən yumşaldığını göstərən mühüm regional dəyişiklikdir.

Azərbaycan coğrafi olaraq Mərkəzi Asiyada yerləşməsə də, iqtisadi və strateji baxımdan bu regionla getdikcə daha sıx inteqrasiya olunur. Nəqliyyat, enerji, ticarət, investisiya və humanitar əlaqələr Xəzərin hər iki sahilini vahid əməkdaşlıq məkanına çevirir.

Məncə, bu prosesə ən doğru yanaşma Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqazı bir-birindən ayrı iki iqtisadi region kimi deyil, Xəzər ətrafında formalaşan geniş Avrasiya iqtisadi məkanının qarşılıqlı tamamlayıcı hissələri kimi nəzərdən keçirməkdir.

Bu kontekstdə Türk Dövlətləri Təşkilatının rolu da yeni məzmun qazanır.

TDT artıq yalnız ortaq dil, tarix və mədəniyyət üzərində qurulan platforma deyil. Nəqliyyat dəhlizləri, enerji bağlantıları, investisiya mexanizmləri, ticarət prosedurlarının sadələşdirilməsi, rəqəmsal iqtisadiyyat və sənaye kooperasiyası dərinləşdikcə təşkilatın iqtisadi çəkisi də artır.

Davamlı inteqrasiya üçün isə bir məsələ xüsusi əhəmiyyət daşıyır: iqtisadi əlaqələrin yalnız dövlət layihələri səviyyəsində qalmaması.

Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin üstün cəhətlərindən biri də odur ki, əməkdaşlıq artıq özəl sektor, regionlar, universitetlər, media, QHT-lər və vətəndaş cəmiyyəti səviyyəsinə yayılır. Qardaşlaşmış şəhərlər, birgə təhsil layihələri, media forumları və qarşılıqlı qrant proqramları dövlətlərarası münasibətlərin sosial və institusional bazasını genişləndirir.

Bu, iqtisadi münasibətlər üçün də vacib amildir. Çünki uzunmüddətli investisiya əməkdaşlığının əsas şərtlərindən biri yalnız siyasi sabitlik deyil, həm də ölkələr arasında qarşılıqlı etimadın biznes və cəmiyyət səviyyəsində möhkəmlənməsidir.

Ümumilikdə Prezident İlham Əliyevin müsahibəsində təqdim olunan mənzərə göstərir ki, Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin yeni mərhələsini üç əsas istiqamət müəyyən edir:

birincisi, yüksək səviyyəli siyasi müttəfiqlik;

ikincisi, ticarətdən birgə investisiya və istehsala keçən iqtisadi inteqrasiya;

üçüncüsü isə Azərbaycan və Mərkəzi Asiyanı birləşdirən yeni nəqliyyat, enerji və regional əməkdaşlıq arxitekturasının formalaşmasıdır.

Bu proses Azərbaycan üçün mühüm iqtisadi imkanlar yaradır. Ölkəmizin Orta Dəhlizdəki rolu genişlənir, Azərbaycan kapitalının Mərkəzi Asiyada iştirakı artır, yeni enerji və logistika layihələri meydana çıxır, qeyri-neft sektorunun ixrac və investisiya imkanları genişlənir.

Ən vacibi isə budur ki, Azərbaycan öz coğrafi mövqeyini iqtisadi üstünlüyə çevirmək üçün daha geniş regional platformalar formalaşdırır.

Məhz buna görə Azərbaycan–Özbəkistan müttəfiqliyinə yalnız iki ölkə arasındakı uğurlu münasibətlər kimi deyil, Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında formalaşan yeni geoiqtisadi sistemin əsas dayaqlarından biri kimi baxmaq lazımdır.

Belə bir inteqrasiya modeli Azərbaycanın həm regional iqtisadi çəkisini artırır, həm də ölkəmizin Avrasiyada mühüm ticarət, investisiya, enerji və logistika mərkəzi kimi mövqeyini daha da gücləndirir.

Tahir Mirkişili

Milli Məclisin deputatı