Sosial müdafiədə vətəndaşyönümlü xidmət

Ölkəmizin davamlı iqtisadi tərəqqisi, maliyyə imkanlarının mütəmadi artması əhalinin sosial rifah halının daha da yüksəldilməsi istiqamətində həyata keçirilən siyasətə mühüm töhfə verir. Dövlət büdcəsinin 40 faizindən çoxu sosialyönümlü xərclərin maliyyələşdirilməsinə yönəldilir. Əməkhaqları, pensiya, təqaüd və müavinətlər, digər sosial ödənişlər ardıcıl olaraq artırılır.

Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə aparılan sosial islahatların tərkib hissəsi olaraq əmək, məşğulluq, sosial müdafiə sahələri üzrə xidmətlərin göstərilməsində rəqəmsal həllərin, proaktiv xidmət mexanizmlərinin tətbiq geniş vüsət alıb. Bu transformasiyanın mühüm bir istiqaməti Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin tabeliyindəki Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun (DSMF) fəaliyyəti ilə bağlıdır.

Fondun fəaliyyət sahələrində həyata keçirilən islahatlar sosial müdafiə xidmətlərinin daha əlçatan, ədalətli və inklüziv olmasına imkan yaradıb. İslahatlar nəticəsində təqaüd, müavinət və pensiyaların təyinatı tam avtomatlaşdırılıb. Vətəndaşların pensiya, sosial müavinət və təqaüd hüquqları yarandığı halda onların müraciətinə, sənəd təqdim etmələrinə ehtiyac olmadan nazirliyin mərkəzləşdirilmiş elektron informasiya sistemində formalaşan məlumatlar əsasında e-sistemlər üzərindən, proaktiv qaydada ödənişlər təyin edilir.

Bugünlərdə BMT-nin DSMF-ni Dövlət Xidmətləri Mükafatına layiq görməsinin əsasında da Fondun uğurlu təcrübəsi dayanır. Bu mükafat Azərbaycanın sosial müdafiə sahəsində formalaşdırdığı idarəetmə modelinin beynəlxalq standartlara uyğunluğunu və qabaqcıl təcrübələr sırasında yer aldığını təsdiqləyir.

Müasir dövrdə dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyini müəyyən edən əsas meyarlardan biri xidmətlərin əlçatanlığı və şəffaflığıdır. İnformasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı dövlət xidmətlərini daha çevik, operativ və vətəndaşyönümlü modelə çevirib. Bu transformasiyanın ən uğurlu nümunələrindən biri proaktiv xidmətlərin tətbiqidir.

Ümumilikdə, son illər Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin 150 xidmətindən 90 faizdən çoxu elektronlaşdırılıb. O cümlədən onlardan 50-dən çoxu proaktiv qaydada həyata keçirilir.

2019-cu ildən tətbiq olunan proaktiv mexanizmlər nəticəsində sosial ödənişlər hüququ yaranan şəxslərə müraciət və sənəd təqdim edilmədən elektron sistemlər üzərindən, proaktiv qaydada təyin edilir. Təyinat üçün uzun müddət gözləmə halları, bürokratik maneələr, məmur-vətəndaş təmasları, korrupsiya və subyektiv qərarvermə riskləri, artıq sənədləşmə və inzibati yük də aradan qalxıb.

Proaktiv təyinat mexanizminin effektiv işləməsi geniş rəqəmsal infrastrukturun yaradılmasını tələb edir. Bu məqsədlə 60-dan çox dövlət qurumunun 80-ə yaxın informasiya sistemi vahid rəqəmsal platformaya inteqrasiya olunub. Məlumat mübadiləsi real vaxt rejimində həyata keçirilir ki, bu da qərarların operativ qəbul edilməsinə imkan yaradır. Ənənəvi idarəetmə modelində vətəndaş hər hansı sosial təminat və ya dövlət xidmətindən yararlanmaq üçün müxtəlif dövlət qurumlarına çoxsaylı sənədlər təqdim edir, uzun gözləmə müddəti ilə üzləşirdi. Artıq dövlət vətəndaşın hüququnun yarandığını informasiya sistemləri vasitəsilə özü müəyyən edir və həmin hüququ avtomatik şəkildə reallaşdırır.

Bu model təkcə texnoloji yenilik deyil, həm də dövlət-vətəndaş münasibətlərində keyfiyyətcə yeni mərhələdir. Ekspertlərin qənaətinə görə, əslində, inteqrasiya olunmuş informasiya sistemləri rəqəmsal dövlətin "sinir sistemi" funksiyasını yerinə yetirir. Dövlət orqanları arasında məlumatların avtomatik dövriyyəsi idarəetmənin səmərəliliyini artırır.

Statistik göstəricilər islahatların real nəticələrini aydın göstərir. Belə ki, artıq 1,5 milyondan çox insan sosial ödənişlər üzrə proaktiv təyinat xidmətlərindən istifadə edib. Bu rəqəm, əslində, hər 3-4 vətəndaşdan birinin rəqəmsal sosial xidmətlərdən faydalandığını əks etdirir. Proaktiv xidmətlər üzrə məmnunluq səviyyəsinin 98 faizdən yüksək olması dövlət xidmətlərinin keyfiyyətində müsbət dəyişiklikləri ehtiva edir.

Proaktiv mexanizm sosial ədalətin təmin edilməsində də mühüm rol oynayır. Onu da qeyd edək ki, son illər inkişaf etmiş ölkələr də "proaktiv hökumət" modelinə keçidi sürətləndirir. Skandinaviya ölkələri, Estoniya, Sinqapur, Cənubi Koreya və digər qabaqcıl dövlətlər vətəndaşlara avtomatlaşdırılmış xidmətlərin göstərilməsi istiqamətində mühüm nailiyyətlər əldə ediblər. Bu kontekstdə ölkəmizdə sosial müdafiə sahəsində proaktiv təyinat mexanizmi qısa müddətdə geniş tətbiq olunub. Məlumat bazalarının inteqrasiyası, rəqəmsal infrastrukturun inkişafı və hüquqi bazanın təkmilləşdirilməsi bu uğurun əsas şərtlərindəndir.

Beynəlxalq təşkilatlar Azərbaycanın rəqəmsal dövlət idarəçiliyi sahəsində əldə etdiyi nəticələri müsbət qiymətləndirirlər. Xüsusilə sosial xidmətlərin rəqəmsallaşdırılması, elektron hökumət platformalarının inkişafı və vətəndaşyönümlü xidmət modelləri beynəlxalq hesabatlarda mütərəqqi təcrübə kimi qeyd olunur. DSMF-nin proaktiv, vətəndaşyönümlü xidmət təcrübəsi BMT-nin yoxsulluğun azaldılması, bərabərsizliyin aradan qaldırılması, şəffaf, ədalətli və güclü təsisatla bağlı Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərinə uyğunluğu da özündə ehtiva edir.

Mustafa KAMAL
XQ