Süni intellekt və poeziya: əlverişli alət, yoxsa müəllifliyə çağırış?

Bu gün ədəbiyyatda süni intellektin meydana çıxmasını mən ilk növbədə bir alət kimi qəbul edirəm. Onun əsas üstünlüyü məlumatı yüksək sürətlə emal etməsindədir. Gələcəyin ayrılmaz hissəsinə çevriləcəkmi? Böyük ehtimalla, bəli. Biz yeni rəqəmsal dövrə getdikcə daha dərin daxil oluruq, halbuki “rəqəmsallaşma” sözünün özü artıq köhnəlir. İkili kod dövrünü şifahi alqoritmlər dövrü əvəz edib. Bu mənada bizim maraqlarımız üst-üstə düşür: həm insan, həm də süni intellekt üçün sözlə işləmək vacibdir.

SİA-nın məlumatına görə, bunu şair, esseist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Böyük Britaniya Poeziya Cəmiyyətinin üzvü Leyli Salayeva deyib. Onun fikrincə, süni intellekt üslubu, quruluşu, mətnin emosional tonunu imitasiya edə bilir, lakin ədəbi mətnin, o cümlədən poetik mətnin təbiətini tam şəkildə dərk etmək qabiliyyətinə malik deyil. Hər bir mətn insan təcrübəsindən, hisslərdən, intuisiya və formulla izah olunmayan incə duyumlardan doğur.

“Rusiyalı neyroelm və psixolinqvistika üzrə alim Tatyana Çerniqovskayanın intuisiya və böyük kəşflər barədə dediyi kimi, Albert Eynşteyn kimi dahilər belə təkcə hesablamalara yox, həm də daxili aydınlanmalara söykənirdilər. O qeyd edirdi: “Məntiq sizi A nöqtəsindən B nöqtəsinə aparar. Təsəvvür isə istənilən yerə aparar”. Bu, ədəbiyyata da aiddir: ən dərin mənalı əsərlər təkcə ağlın deyil, həm də intuisiya, daxili ilham və insanın şəxsi təcrübəsinin məhsuludur ki, bu da insanı istənilən maşından fərqləndirən əsas xüsusiyyətdir”, – deyə şair vurğulayıb.

Leyli Salayeva bildirib ki, onun üçün süni intellekt ədəbiyyatda bir alətdir: həyati əhəmiyyətli olmasa da, faydalıdır və görünür, artıq geriyə dönüşsüz şəkildə həyatımıza daxil olub.

“Ancaq buna tam əminlik də yoxdur. O, köməkçi funksiyanı yerinə yetirə bilər, lakin insan baxışını və ədəbi mətnin, o cümlədən poeziyanın dərinliyini əvəz edə bilməz”, – deyə o əlavə edib.

Müsahibimizin sözlərinə görə, müəlliflik anlayışı süni intellektin meydana çıxmasından çox əvvəl redaktorların ədəbi prosesə fəal daxil olduğu dövrdən bəri dəyişməyə başlamışdı.

“İstənilən mətn redaktorların əlindən keçir və bəzən bu proses müəlliflə əsl mübahisəyə çevrilir: bütöv abzaslar deyil, bircə söz belə ciddi fikir ayrılığına səbəb olur. Çünki hər söz müəyyən məna daşıyır və ona müdaxilə həmişə bir sualı gündəmə gətirir və bu sual “Genius” filmində də gözəl şəkildə qoyulub: biz kitabları daha yaxşı edirik, yoxsa sadəcə olaraq başqa cür?”, – deyə o vurğulayıb.

Süni intellektin ədəbi prosesdəki rolundan danışan L.Salayeva deyib ki, onun müşahidələrinə əsasən, süni intellekt hələlik ideal redaktor səviyyəsinə çatmayıb: “Bu, daha çox baza redaktə elementlərinə malik korrektoru xatırladır. İnsan mətninin həqiqi həmmüəllifi olmaq üçün insan həyatını yaşamaq lazımdır, yəni bütün bədən duyğuları, təcrübə, yaddaş və emosional reaksiyalarla birlikdə. Süni intellektin nə bədəni, nə də empatiyası var, deməli, insan təcrübəsinin çoxsaylı qatları ona əlçatmazdır”.

Hazırda proqramçılar arasında geniş müzakirə olunan ayrı bir məsələ isə “rəqəmsal demensiya” və ya “model collapse” adlandırılan prosesdir: modellər əvvəlki analoqların yaratdığı mətnlərlə təlim almağa başlayanda, onların keyfiyyəti tədricən aşağı düşür. “Bu, tibbi termin deyil, metafordur, amma hadisənin mahiyyətini dəqiq çatdırır: sistem tədricən deqradasiyaya uğrayır və insan dilinin zənginliyi, müxtəlifliyi itir”, — deyə L.Salayeva vurğulayıb.

Süni intellektin ədəbi mətni niyə tam anlamadığını izah etmək üçün o, Con Sörlun “Çin otağı” adlı düşüncə eksperimentini xatırlatmağı təklif edib. Çin dilini bilməyən bir insan otaqda oturur və təlimata əsasən simvolları tutuşduraraq qrammatik cəhətdən düzgün cavablar verir. Kənardan baxan üçün elə görünür ki, o dili “başa düşür”, amma anlayış yoxdur, yalnız alqoritm işləyir.

“Süni intellekt də eyni şəkildə işləyir: üslubu, ritmi, qafiyəni, strukturu təqlid edə bilər, amma daxili anlama qabiliyyətinə sahib deyil. Ədəbi mətn, o cümlədən hisslərdən, intuisiyadan, öncəgörmədən, insan həyatının emosional qatlarından doğur. Maşın, “Çin otağı”ndakı insan kimi, simvolları birləşdirə bilər, amma sevginin, itkinin, ilhamın nə olduğunu bilmir”, – deyə şair vurğulayıb. Onun fikrincə, məhz buna görə süni intellekt dövründə müəlliflik anlayışı sözsüz ki, dəyişəcək, lakin onun insan mahiyyəti heç vaxt yox olmayacaq.

Müasir şair üçün texnologiyaları bilməyin vacibliyini qiymətləndirən L.Salayeva bunu mobil telefondan istifadə bacarığı ilə müqayisə edir: “Zamanın nəbzini duymaq və müasir proseslərlə ayaqlaşmaq istəyən hər bir şair üçün neyroşəbəkələrin, rəqəmsal platformaların və alqoritmlərin iş prinsiplərini anlamaq bu gün zərurətə çevrilir”.

Süni intellektlə şəxsi təcrübəsini o, “maraq zonası” kimi təsvir edir. Hələ də onun üçün maraqlıdır ki, süni intellekt bir gün özündən daha güclü bir şey yarada biləcəkmi. Amma hər dəfə, Salayevanın fikrincə, süni intellekt uduzur: “O, hələ məna yaratmağı, mənanı həyatın özündən çıxarmağı bacarmır, deməli, dərinliyi ilə heyrətləndirə bilmir”.

Müqayisələrindən birində o, gündəlik həyata müraciət edir: “Dünya çoxdan hər şeyi sadələşdirməyə can atır. Birdəfəlik qablar, fastfud, yarımfabrikatlar süni intellektin gələcəyini qabaqlayan ilk siqnallar idi, o, getdikcə daha çox işi öz üzərinə götürür və bizi təkcə fiziki əməkdən deyil, proseslə bağlı emosional yaşantılardan da uzaqlaşdırır”.

Onun sözlərinə görə, texnologiyalar, o cümlədən süni intellekt eyni prinsiplə işləyir: rahatlıq yaradır, lakin diqqətli münasibət tələb edir ki, insan prosesin özünü, dərinliyi və özünün insan mahiyyətini itirməsin.

“Süni intellekt məlumatı nə qədər mükəmməl emal etsə də, yenə də ona verilmiş çərçivələr daxilində qalır və əşyaların mahiyyətini insan kimi, naməluma getməyə hazır olan bir varlıq kimi qavraya bilmir. Məhz bu risk etmək hazırlığından doğan ədəbiyyatı isə heç bir maşın, ən azı bu gün əvəz edə bilməz”, – deyə L.Salayeva fikrini yekunlaşdırıb.