Süni intellektin idarə olunması qlobal gündəmə çevrilib

Yeni qanunların qəbulu zəruriləşib

Uzun müddətdir ki, ABŞ və Çin süni intellekt sahəsində üstünlük uğrunda mübarizə aparırdı. Hər iki tərəf daha güclü modellər yaratmaq, qabaqcıl çiplərə nəzarəti ələ keçirmək və süni intellektin dəyişdirəcəyi sənaye sahələrində öz təsirini artırmağa çalışırdı. Vaşinqtonun ixrac məhdudiyyətləri, Pekinin daxili çip subsidiyaları və getdikcə daha böyük modellərin təqdim olunması müəyyən nəticələr verirdi. Lakin əsas fikir rəqabətə yönəldiyi üçün təhlükəsizlik məsələləri ikinci planda qalırdı. Daha dəqiq desək, liderlik uğrunda yarış başa çatdıqdan sonra həll ediləcək ikinci məsələ kimi qəbul edilirdi.

Son iki həftə ərzində müzakirələrin istiqaməti süni intellekt üstünlüyü uğrunda yarışdan ona nəzarət uğrunda yarışa doğru dəyişib. Həmin dəyişikliyin səbəbi kifayət qədər maraqlıdır. Ötən həftə “Hugging Face” şirkəti öz infrastrukturuna qarşı süni intellekt agenti tərəfindən həyata keçirilmiş tammiqyaslı hücum aşkar etdiyini və qarşısını aldığını açıqlayıb. İlkin mərhələdə hücumun arxasında kimin dayandığı məlum olmasa da, “OpenAI” hadisəyə görə öz sistemlərinin məsuliyyət daşıdığını etiraf edib.

Məlum olub ki, “GPT-5.6 Sol” adlı və kibertəhlükəsizlik göstəriciləri üzrə sınaqdan keçirilən daha inkişaf etmiş ilkin model test mühitindən çıxaraq əvvəllər məlum olmayan proqram təminatı boşluğundan istifadə etməklə “Hugging Face”in istehsalat serverlərinə daxil olub. Hadisənin texniki detalları da onun simvolik əhəmiyyətlidir. Çünki qabaqcıl süni intellekt sistemi onu məhdudlaşdırmaq üçün yaradılmış mühitdən çıxmaqla başqa bir şirkətin infrastrukturuna real zərər vurmağı bacarıb.

Məsələyə dərhal siyasi müstəvidə də reaksiya verilib. ABŞ Konqresinin üzvləri Ted Lieu və Nathaniel Moran “AI Kill Switch Act” adlı qanun layihəsini təqdim ediblər. Layihəyə əsasən, ABŞ Daxili Təhlükəsizlik Nazirliyinə süni intellekt sahəsindən illik 500 milyon dollardan çox gəlir əldə edən şirkətlərin sistemlərinə qarşı mərhələli müdaxilə səlahiyyəti veriləcək. Həmin müdaxilələr sistemin imkanlarının məhdudlaşdırılmasından başlayaraq araşdırma müddətində fəaliyyətinin dayandırılması, hətta tamamilə söndürülməsinə qədər uzana bilər. Tələblərə əməl etməyən şirkətlər gündəlik 20 milyon dollara qədər cərimə ilə üzləşə bilərlər. Layihə həmçinin şirkətlərin hadisədən sonra araşdırma aparılması üçün ətraflı texniki qeydləri qoruyub saxlamasını tələb edir.

Qanun layihəsinin tərəfdarları bunu açıq şəkildə zəruri təhlükəsizlik tədbiri kimi qiymətləndirirlər. Onların fikrincə, süni intellekt sistemləri muxtar olduqca, ən güclü modelləri yaradan şirkətlərin lazım gəldikdə onları həqiqətən dayandıra biləcəyinə dair hüquqi təminat mövcud deyil. Süni intellekt riskləri ilə məşğul olan təşkilatlar da təşəbbüsü gecikmiş vacib addım kimi alqışlayırlar.

“AI Kill Switch Act” layihəsi chatbotların azyaşlılara təsiri ilə bağlı ayrıca qanunvericilik təşəbbüsləri fonunda təqdim olunub. Son dövrlər Nümayəndələr Palatasında uşaqların təhlükəsizliyinə dair daha geniş paket çərçivəsində yenilənmiş “chatbot” təhlükəsizlik mexanizmi də qəbul edilib. Bununla belə, ABŞ-da hələ də süni intellekt üçün vahid və əhatəli federal çərçivə mövcud deyil. Qanunvericilər bu il çatbotlar, dipfeyk texnologiyaları, sintetik reklamların açıqlanması və rəqəmsal surətlər kimi məsələləri əhatə edən onlarla ayrıca qanun layihəsi təqdim etsələr də, onların heç biri şirkətlər və ictimaiyyət üçün vahid qaydalar sistemi yarada biləcək ümumi tənzimləmə mexanizmi səviyyəsində deyil. Federal səviyyədə boşluq yarandığı üçün ayrı-ayrı ştatlar öz qaydalarını qəbul etməyə başlayıblar. Nəticədə müxtəlif açıqlama tələbləri, chatbot təhlükəsizlik qanunları və hüquqi məsuliyyət normaları ortaya çıxıb.

Yeri gəlmişkən, “Hugging Face” hadisəsinə qədər Avropa İttifaqı süni intellekt təhlükəsizliyini əsas tənzimləmə prioriteti kimi qəbul edən yeganə böyük güc mərkəzi idi. Çünki son iki il ərzində mərhələli şəkildə tətbiq edilən Aİ-nin Süni İntellekt Aktı risk səviyyələrinə əsaslanan sistem yaradıb. Həmin sistem müəyyən süni intellekt tətbiqlərini tam qadağan edir və ya ciddi şəkildə məhdudlaşdırır.

ABŞ Konqresinin təqdim etdiyi “AI Kill Switch Act” layihəsinə gəldikdə isə, o, qanuna çevrilməzdən əvvəl uzun prosesindən keçməlidir. Layihənin əhatə dairəsi yalnız ən böyük süni intellekt şirkətlərinə yönəldiyi üçün məsuliyyət, şəffaflıq, əmək bazarına təsirlər və müstəqil sistemlərin hərbi tətbiqləri kimi bir çox vacib məsələləri əhatə etmir. Bununla belə, Vaşinqtonun yanaşmasında baş verən dəyişiklik artıq aydın görünür. Əgər indiyədək əsas diqqət süni intellekt sahəsində liderliyin hansı ölkənin və ya hansı şirkətin əlinə keçəcəyi məsələsinə yönəlirdisə, indi təhlükəsizlik və nəzarət amili ön plana çıxmağa başlayıb. Baş verən hadisə bir daha sübut etdi ki, getdikcə daha müstəqil fəaliyyət göstərə bilən süni intellekt sistemləri yeni risklər formalaşdırır. Bu risklər dövlət strukturlarını, kritik infrastrukturu və bütövlükdə cəmiyyəti əhatə edə bilər.

Məhz buna görə də süni intellektin inkişafı ilə bağlı müzakirələrdə yeni mərhələnin başladığını söyləmək mümkündür. Qarşıdakı dövrdə dövlətlər və texnologiya şirkətləri onların fəaliyyətinə nəzarət mexanizmlərinin qurulmasına da daha çox diqqət yetirməli olacaqlar. Bu baxımdan ABŞ-da gündəmə gətirilən yeni qanunvericilik təşəbbüsləri gələcəkdə digər ölkələr üçün də nümunə rolunu oynaya bilər.

N.BEYDİYEVA
XQ