Şüşə > Şüşa > Şiişe

Araz Əhmədoğlu

Seyid Əzim Şirvani:

"Şəhr-i Qarabâğa 'Şişə' qoymuşlar âd,

Bu şəhr pərilərdən olubdur âbâd.

Təsxir-i pəri şişədə qılmaq xoş dır,

Amma bu pərirulər əlindən fəryad!"

şüşə > Şuşa > şişə > şiişe

Türki dilində "şüşə" olan sözcüyünü çağdaş farslar "şiişe" (uzun i səsi ilə) tələffüz edir. Amma Taciklər, Əfğanlar, hətta indiki İranın özündə Tehrandan başqa farsların çoxu "şiişə" tələffüz edirlər.

Bizim ana dilimiz Türkidən alınmıs bu sözcüyün düz tələffüzü, düz yazılışı "şüşə" dir. Şuşa adı "şüşə" sözcüyünün düz tələffüzünü özündə qala kimi kimi qoruyub saxlayır.

Elə bu şəkildə siz Şuşa qalasının duvarını da görürsüz.

S. Ə. Şirvani, eləcə də başqa klasiklərimiz əruz vəzinin tələffüzünə görə "şiişə" yazıb tələffüz ediblər.

Bu rubaidə Şirvani belə deyir: "Qarabağ şəhərinə "Şişə" adı qoyublar. Bu şəhər oradakı pərilərin/gözəllərin var olduğuna görə abad olub. Pərini/Cini tutub şüşəyə salıb saxlamaq xoş dır. Buna baxmayaraq, bu pəri üzlü gözəllərin əlindən fəryad!"

Bir farsdan"Şiişə nə dir?" soruşduqda, "tez qırılan, iti bir maddə dir, silisdən düzələr," deyər. Amma bizim dildə "şüş", "şüşlənmək", "şüşəlmək", "şüşləmək", sözcükləri var. Türkidə "şüşə" "qırılar əyilməz, sınar qatlanmaz" anlamaında bir sifət/əlamət dir. İndi siz deyin: "şüşə" düz di, yoxsa "şiişə"?

"Azərbaycanca"/"Azərbaycan ədəbi dili"nin tərəfdarları öz dilimizdə olan "duvar" sözcüyünün fars dilində, fars ağzıyla tələffüz edilməsini sevir.

Ana dilimizdə "duvar" durmaq felindən yaranmış "durar" sonra "duvar" olub. Məgər "duvar" ayaq üstdə durmaq anlamında dəyil?

Amma fars dilində "divar" sadəcə həyətin dörəsinə çəkilmiş bir tikinti dir.

Hansı tələffüz kök sözcüyün anlamını özündə daşıyır? Əlbəttə düz tələffüz edilən "duvar". Elə isə niyə özümüzü özgələrindən dilindən asmalıyıq?

Ondan başqa bizdə belə cümlələr quruluşu, anlamı var:

"Gəncə Bakıca ola bilərmi?"

"Bakı İstanbulca ola bilərmi?"

"İstanbul Tokioca ola bilərmi?"

Bu cümlələrdə "-ca" əki "... yekəlikdə, böyüklükdə" anlamında dır. Başqa bir örnək:

"Gürcüstan Rusca ola bilərmi?"

İndi sizcə "Rusca" dil adı ola bilərmi? Olmaz. "Rusca" Rus ölkəsi yekəlikdə demək dir.

"Küveyt Azərbaycanca ola bilərmi?" Yox, Azərbaycan daha böyükdür. Hələ daha da böyük olacaq inşallah!