Tankla düşünən general Həzi Aslanov döyüşdə həlak olmuşdu yoxsa öldürülmüşdü?

Bu gün görkəmli hərbi xadim, general-mayor Həzi Aslanovun doğum günüdür.

Kulis.az onun həyatı və döyüş taktikaları haqqında maraqlı faktları təqdim edir.

Həzi Aslanov 22 yanvar 1910-cu ildə Lənkəran şəhərində fəhlə ailəsində dünyaya gəlib.

O, İkinci Dünya müharibəsi dövründə qəhrəmanlıq göstərərək iki dəfə “Sovet İttifaqı Qəhrəmanı” adına layiq görülmüş ən görkəmli azərbaycanlılardan biridir.

Həzi Aslanovun atası kərpic zavodunda fəhlə işləyirdi. Atasını 13 yaşında itirmiş, sonra isə eyni zavodda fəhlə olaraq işləməyə başlamışdı — bu, onun gələcəkdəki hərbi karyerası üçün sərt və tutarlı bir əsas yaratdı.

Atasını itirdikdən sonra Aslanov Zaqafqaziya hərbi hazırlıq məktəbinə göndərilib və burada komsomol bürosunun katibi, məktəb qəzetinin redaktoru olub.

Bu gənc yaşda liderlik bacarıqlarını göstərən ilk nümunələrdəndir.

Sovet ordusunda Həzi Aslanov tez yüksəlmişdi: 32 yaşında Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, 34 yaşında isə general-mayor rütbəsi almışdı — Sovet ordusunun ən gənc general-mayorlarından biri idi.

1943-cü ilin dekabrında Aslanov tank qoşunları Akademiyasının birillik kursu yalnız 3 aya qət etmişdi. Bu, onun hərbi və taktiki hazırlığının nə qədər yüksək səviyyədə olduğunu göstərir.

General-mayor Aslanov 1945-ci il yanvarın 24-ü ağır döyüşdə yaralanaraq 25-də həlak oldu. Mənbələrdə qeyd olunur ki, o yaralandıqdan sonra belə son dəfə belə demişdi:
“Tapşırıq yerinə yetirildi, tanklar irəliləyir…” – bu sözlər onun qəhrəman ruhunu əks etdirir.

Aslanovun ikinci dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı alması məsələsi uzun illər müzakirə olundu və ölümündən 47 il sonra — 1991-ci ildə ona bu yüksək ad verildi.

Onun ev muzeyi Lənkəranda yerləşir və burada Aslanovun döyüş yolu ilə bağlı 2000-dən çox eksponat nümayiş olunur.

Aslanovun komandir olaraq iştirakı yalnız Stalinqrad döyüşündə deyil, həm də Donbas, Moskva və Kursk döyüşləri kimi əsas qarşıdurmalarda olmuşdur.

Həzi Aslanovun döyüş taktikaları

Tarix bəzən generalları rütbələrinə görə xatırlayır. Bəzən isə – düşüncə tərzinə görə. Azərbaycan hərb tarixində bu ikinci kateqoriyaya aid olan nadir adlardan biri Həzi Aslanovdur. O, tank qoşunlarında xidmət edən adi bir zabit deyildi; o, tankla döyüşməyi öyrədən, riski planla birləşdirən və müharibənin mexanikasını dəyişən sərkərdə idi. Onu "tankla düşünən general" adlandırırdılar.

Doktrinadan kənar düşünən zabit

II Dünya müharibəsinin ilk illərində Sovet hərbi doktrinasına görə tanklar əsasən piyadanı müşayiət edən texniki vasitə sayılırdı. Tank hücumu öncül yox, tamamlayıcı funksiya daşımalı idi. Həzi Aslanov isə bu sxemi cəbhədə faktiki olaraq dağıdırdı. Onun üçün tank ön xəttin özü idi. Aslanov müdafiə xəttinin zəif nöqtəsini dəqiq kəşf edir, oraya sürətli yarma zərbəsi endirir və düşmənin ehtiyat qüvvələrini döyüşə girməmişdən əvvəl iflic vəziyyətinə salırdı.

Bu yanaşma xüsusilə Stalinqrad ətrafı əməliyyatlarda və Don çayı istiqamətində aparılan döyüşlərdə öz təsdiqini tapdı. Alman qoşunları klassik və nizamlı müdafiəyə alışmışdı; Aslanov isə onları nizamdan çıxaran sürətlə hücum edirdi.

Tank, piyada və kəşfiyyat – üçlük halında

Həzi Aslanovun döyüş taktikalarında bir detal xüsusi diqqət çəkir: koordinasiya. Onun bölmələrində tanklar heç vaxt kor-koranə hərəkət etmirdi. Kəşfiyyat məlumatı olmadan hücum əmri verilmir, piyadalar tankların arxasında deyil, yanlarında yerləşdirilirdi. Bu taktika almanların məşhur “Panzerfaust pusquları”nı xeyli dərəcədə təsirsiz hala salırdı.

Əmrlərində tez-tez rast gəlinən bir fikir vardı: “Tanklar tək irəliləməməlidir – onların gözləri və qulaqları olmalıdır.” Bu sadə, amma həyati yanaşma Aslanov briqadasının itkilərini minimuma endirirdi.

Stalinqrad yaxınlığında bir hərbi hiylə

1942-ci ilin sonlarında baş verən və rəsmi Sovet mənbələrində nadir hallarda vurğulanan bir epizod xüsusilə maraqlıdır. Alman tank bölmələri Aslanovun briqadası ilə toqquşma zamanı onun bir hissəsinin geri çəkildiyini görür və hücuma keçirlər. Bu geriçəkilmə planlı idi. Alman tankları irəli çəkildikdən sonra Aslanov yan cinahlardan ikiqat zərbə endirir və düşmən texnikası tam mühasirəyə düşür.

Bu epizod sovet narrativində səssiz keçilsə də, alman döyüş gündəliklərində təsdiqini tapır. Burada artıq yalnız cəsarət yox, hiyləgər hərbi təfəkkür danışır.

Gecə tank hücumu – qadağan olunmuş risk

O dövr üçün gecə tank hücumu demək olar ki, tabu idi. Texniki imkanların məhdudluğu, koordinasiya çətinliyi və yüksək risk bu üsulu təhlükəli saydırırdı. Həzi Aslanov isə bu riski şüurlu şəkildə götürən nadir komandirlərdən idi.

Onun hesablaması sadə idi: almanlar gecə tank döyüşünə psixoloji cəhətdən hazır deyildi. Qısa məsafə, yüksək səs, qaranlıqda yaranan xaos – bunlar panika yaradırdı. Sovet tanklarının sadə, amma davamlı konstruksiyası isə bu mühiti dözümlü edirdi. Aslanovun məşhur ifadəsi bu fəlsəfəni ifadə edirdi: “Qaranlıq qorxulu deyil, qərarsızlıq qorxuludur.”

Əsgərlə general arasındakı məsafə

Həzi Aslanovu fərqləndirən cəhətlərdən biri də əsgərlə münasibəti idi. O, qərargahdan döyüş idarə edən generallardan deyildi. Ön xəttə gedir, tank ekipajları ilə eyni yeməyi yeyir, döyüşdən əvvəl uzun pafoslu nitqlər yox, qısa və konkret təlimatlar verirdi. Bu davranış əsgərlər arasında ona rəsmi rütbəsindən çox, insani bir ad qazandırmışdı: “bizim Həzi”.

Bu etibar döyüş meydanında əmr yerinə yetirilməsinin ən güclü təminatı idi.

Ölümünün pərdəarxası

1945-ci ilin yanvarında Həzi Aslanov ağır yaralanaraq həlak oldu. Rəsmi versiyaya görə, minaatan mərmisinin partlaması nəticəsində. Lakin alternativ, ciddi araşdırmalara əsaslanan ehtimallar da mövcuddur: onun ön xətdə həddindən artıq riskli mövqedə olması, bəzən qərargah icazəsi olmadan irəliləməsi və hədəf alınma ehtimalı.

Bu suallar uzun illər cavabsız qaldı. Simvolik olan isə odur ki, onun ikinci “Sovet İttifaqı Qəhrəmanı” adı yalnız 1991-ci ildə – ölümündən 47 il sonra verildi. Bu gecikmə də təsadüfi görünmür.

Tankla düşünən sərkərdə

Həzi Aslanov tankı sadəcə hərbi texnika kimi görmürdü. Onun üçün tank düşünən silah idi – planın, sürətin və psixoloji üstünlüyün daşıyıcısı. Qaydaya kor-koranə tabe olmayan, nəticəni əsas götürən bu yanaşma onu adi general yox, döyüş fəlsəfəsi olan sərkərdə səviyyəsinə yüksəltdi.

Həzi Aslanov yalnız Azərbaycan üçün deyil, bütün keçmiş Sovet İttifaqı üçün əsl qəhrəman sayılır. Sərt uşaqlıqdan çıxıb tank qoşunlarının general-mayoru olana qədər oBu gün Həzi Aslanov təkcə tarix kitablarının səhifələrində yox, Azərbaycanın hərbi yaddaşında özünəməxsus yer tutur.