Tarixçi Rüstəm Hüseynovla Azərbaycanda sufizmin izləri barədə söhbət

Bakı, 6 mart, Anara Axundova, AZƏRTAC

Azərbaycan arxeoloji abidələrlə zəngin ölkədir. Onun bir çox bölgələrində Paleolit dövründən bəri məskunlaşma mövcud olub, həmçinin bu torpaq minillik tarixin izlərini qoruyub saxlayır. Bəlkə də həmkarlarımın bu yaxınlarda etdiyi ən əhəmiyyətli kəşf Qazax bölgəsindəki Damcılı mağarasında 8000 ildən çox yaşı olan daş heykəlciyin tapılmasıdır. Arxeoloji irsimiz Şərq və Qərbin kəsişməsində zəngin maddi və mənəvi mədəniyyətlərə malik dövlətlərin mürəkkəb formalaşma proseslərini əks etdirir. Bu, tariximizin canlı xatirəsidir, əsrlər boyu davam edən mədəni səyahətin təcəssümüdür. Bu irsin öyrənilməsi və qorunması təkcə milli tariximiz deyil, həm də qlobal elm üçün çox vacibdir, çünki Azərbaycan ərazisi Daş dövründən bəri planetin ən qədim sivilizasiya proseslərinin öyrənilməsində mühüm bir halqadır.

Tarixçi, təhsil layihələrinin kuratoru, sənədli film rejissoru və Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Arxeologiya və Antropologiya İnstitutunun əməkdaşı Rüstəm Hüseynov AZƏRTAC-ın müxbirinə verdiyi müsahibədə bu barədə danışıb.

Tədqiqatçı bildirib ki, hazırda onun tədqiqatında əsas diqqət sufi təriqətləri və sufi simvolizmi ilə əlaqəli orta əsr nekropollarının öyrənilməsinə yönəlib.

O əlavə edib: “Bu, arxeologiya, epiqrafiya, incəsənət tarixi, ilahiyyat və tarixi antropologiyanı birləşdirən, gərgin əmək tələb edən və çoxşaxəli bir işdir, təkcə İslam xəttatlığı və sufi epiqrafiyasında yüksək ixtisası deyil, həm də fiziki dözümlülük və sahə tədqiqatçısının təcrübəsini ehtiva edir”.

Müsahibimiz qeyd edib: “Orta əsrlərdə və müasir dövrdə Azərbaycanda sufi mistisizminin və mədəniyyətinin ənənələri geniş yayılıb. Bir çox abidə çətin əlçatan yerlərdə yerləşir və zaman keçdikcə, kitabələrin əksəriyyəti aşınır və xarici təsirlər səbəbindən onların oxunması çətinləşir. Tədqiqatçı bu sahədə simvolizmə yaxşı bələd olmalı və onun dinamikasını başa düşməlidir, çünki bəzi rəmzlər zamanla yeni mənalar qazanıb və müxtəlif sufi təriqətlərinin (sufi məktəblərinin) simvollarında fərqli hala gəlib”.

O, həmçinin son zamanlarda kommersiya xarakterli “mistik” turlar təklif edən və özünü “mistik” adlandıran bir çoxlarının ortaya çıxmasından təəssüfləndiyini bildirib.

“Qeyri-peşəkar bələdçilər fəaliyyətlərini cəlbedici etmək üçün hər şeyi sufiliyə aid edirlər və bəzi yerlərdə, hətta nisbətən yaxın vaxtlara qədər sufilərin, yaşayış məntəqələrinin izlərinin olmadığı məkanlarda belə, “müqəddəslərin” olduğu “pirlər” peyda olub. Eyni zamanda, həqiqətən, Azərbaycan yalnız az sayda insana məlum olan sufiliklə əlaqəli bir çox unikal abidəyə malikdir.

Təəssüf ki, hazırda bir çoxları üçün sufizm tarixi ağ bir ləkədən ibarətdir. Hətta Azərbaycandakı peşəkar tarixçilər arasında vəziyyət belədir. Məsələn, Nəqşibəndi təriqəti ilə Xəlvətilik arasındakı fərqləri izah edə bilənlər azdır, baxmayaraq ki, hər iki təriqət bir vaxtlar mədəniyyətimizdə əhəmiyyətli iz buraxan bir çox mütəfəkkir yetişdirib.

Sufi simvolizmi ilə bağlı son kəşflərim çox maraqlıdır. Bu, hətta Azərbaycanda sufizmin tənəzzülündən sonra da davam edən unikal bir ənənədir. Bu, təəccüblüdür, amma faktdır: Sovet Azərbaycanı tarixinin din əleyhinə ən qatı dövrlərində belə, həmin simvolizmin bir hissəsi dəfn mərasimlərində, çox vaxt sovet simvolları ilə yanaşı istifadə olunmağa davam edib. Sufilik ənənələrini itirən və bu elementlərin mənasını unudan insanlar onlardan dekorativ və ənənəvi elementlər kimi istifadə etməyə davam ediblər. Bu, ayrıca, həm də böyük bir mövzudur. Azərbaycanda sufi ənənəsinin yaranması, inkişafı, tənəzzülü və yox olması – bütün bunlar yaxşı bir kitabın mövzudur. Üstəlik, mövzuya dair çoxcildli kitabları doldurmaq üçün kifayət qədər material var. Hazırda biz bu mövzu üzərində təvazökar resurslarla işləyirik və maraqlı kəşflər aşkar edildikdə, muzeylərdə açıq təqdimatlar keçiririk”, - deyə Rüstəm Hüseynov əlavə edib.