“Tələbə statusu hüquqi baxımdan müəyyən sosial imtiyazları ehtiva etməlidir” Kamran Əsədov

"Tələbələr üçün nəqliyyatda aylıq və ya illik bilet sisteminin tətbiqi təhsil siyasətinin sosial ədalət və iqtisadi bərabərlik prinsipinə əsaslanan mühüm addım ola bilər".

Bunu Redaktor.az-a açıqlamasında təhsil eksperti Kamran Əsədov tələbələr üçün nəqliyyatda istifadə üçün aylıq və ya illik bilet sisteminin tətbiqi ilə bağlı təklifə münasibət bildirərkən dedi.

"3 il ərzində apardığım təhlil göstərir ki, Azərbaycanda tələbələrin böyük hissəsi təhsil aldığı yerə gündəlik nəqliyyatla gedir və bu, onların aylıq xərclərinin əhəmiyyətli hissəsini təşkil edir. Dövlət Statistika Komitəsinin 2024-cü il məlumatına görə, tələbələrin orta aylıq xərclərinin təxminən 18-20%-i nəqliyyat vasitələrinə sərf olunur. Paytaxtda yaşayan tələbələr üçün bu göstərici daha yüksəkdir, çünki Bakı şəhərində gediş haqları ilə yanaşı, vaxt itkisi və marşrutlar arasında keçidlər də əlavə xərc formalaşdırır. Bu baxımdan, Elm və Təhsil Nazirliyinin tələbələrin sosial rifahını yaxşılaşdırmaq istiqamətində atdığı addımlar, xüsusilə Təhsilin İnkişafı Fondunun dəstəyi ilə həyata keçirilən sosial layihələrin genişlənməsi, sistemli düşünülmüş yanaşmanın nümunəsidir", - deyə o, qeyd etdi.

Ekspertin sözlərinə görə, dünya təcrübəsi göstərir ki, inkişaf etmiş ölkələrdə tələbələr üçün nəqliyyat subsidiyası və güzəştli abunə sistemləri təhsil siyasətinin ayrılmaz hissəsidir:

"Məsələn, Almaniyada “SemesterTicket” adlı sistem tətbiq olunur və tələbələr semestr başına cəmi 150–200 avro ödəməklə bütün regional nəqliyyatdan limitsiz istifadə edə bilirlər. Türkiyədə tələbə kartı ilə 50%-ə qədər endirim tətbiq edilir və bu güzəşt dövlət tərəfindən subsidiyalaşdırılır. Finlandiyada və Polşada tələbələr üçün nəqliyyat endirimləri 30-40% civarındadır. Belə bir sistemin Azərbaycanda tətbiqi yalnız sosial deyil, həm də iqtisadi baxımdan faydalı olacaq. Bir tərəfdən, tələbələrin xərcləri sabitləşəcək, digər tərəfdən ictimai nəqliyyatdan istifadə artacaq, bu isə həm ekoloji, həm də şəhər planlaması baxımından müsbət nəticə verəcək".

K.Əsədovun dediyinə görə, təhlil göstərir ki, bu sistemin tətbiqi gənclərin təhsil motivasiyasını da artıracaq:

"Azərbaycan gənclərinin 65%-i universitetə piyada və ya ictimai nəqliyyatla gedir, onların 42%-i isə gündə azı iki marşrut dəyişməyə məcburdur. Nəqliyyat xərclərinin sabitləşdirilməsi tələbələrin dərsə davamiyyətini və akademik iştirakını gücləndirə bilər. “Ümumi təhsil haqqında” Qanunun 9-cu maddəsində təhsilalanların sosial rifahına yönəlmiş tədbirlərin dövlət orqanları və ictimai qurumlar tərəfindən birgə həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur. Bu maddə Təhsilin İnkişafı Fondu kimi qurumların məsuliyyətini daha da artırır, çünki Fond artıq yalnız təqaüd və qrant dəstəyi ilə deyil, həm də sosial proqramlar vasitəsilə təhsil bərabərliyini təmin etməlidir.

Elm və Təhsil Nazirliyinin son illərdə həyata keçirdiyi sosial yönümlü təşəbbüslər, o cümlədən təhsil kreditləri, tələbə təqaüdlərinin artırılması və “Təhsilin İnkişafı Fondu”nun fəaliyyəti, gənclərin təhsil yükünü azaltmaq istiqamətində strateji və məqsədyönlü yanaşmanın göstəricisidir. Fondun 2025-ci il üçün açıqladığı hesabatda göstərilir ki, 11 mindən çox tələbə müxtəlif sosial və akademik dəstək mexanizmlərindən yararlanıb. Bu istiqamətdə nəqliyyat subsidiyası mexanizminin də əlavə edilməsi tələbələrin sosial müdafiəsini tamamlaya bilər.

Mənfi tərəf kimi, bu sistemin tətbiqi mərhələsində dövlət büdcəsinə əlavə yük düşməsi mümkündür. Lakin uzunmüddətli perspektivdə bu xərclər investisiya xarakteri daşıyacaq, çünki təhsil alan gənclərin sosial sabitliyi, iştirak səviyyəsi və peşəkar inkişafı daha güclü olacaq. Nəticədə, əmək bazarına daxil olan gənclər daha intizamlı və məsuliyyətli olacaq, bu isə iqtisadi səmərəliliyi artıracaq".

Müsahibimiz qeyd etdi ki, hazırda Azərbaycanda tələbələr üçün nəqliyyatda ayrıca güzəştli mexanizm mövcud deyil:

"Bu, təhsil siyasətində boşluq yaradır, çünki tələbə statusu hüquqi baxımdan müəyyən sosial imtiyazları ehtiva etməlidir. Məsələn, müəllimlər, hərbçilər və digər sosial qruplar üçün bu cür güzəştlər tətbiq edilir. Deməli, tələbə təbəqəsinin də sosial statusu qanunla qorunan şəkildə təmin edilməlidir.

Bu təklifin həyata keçirilməsi, Elm və Təhsil Nazirliyi ilə Bakı Nəqliyyat Agentliyi və İqtisadiyyat Nazirliyi arasında koordinasiyalı şəkildə aparılsa, yalnız sosial ədalət baxımından deyil, həm də şəhər nəqliyyatı sisteminin səmərəliliyini artırmaq baxımından böyük uğur olacaq. Təhsilin İnkişafı Fondunun bu prosesdə iştirak etməsi həm dövlət, həm də ictimai sektor arasında tərəfdaşlıq nümunəsi formalaşdıracaq. Beləliklə, tələbələrin xərcləri stabilləşəcək, təhsilə çıxış imkanları bərabərləşəcək və bu, dövlətin sosial siyasətinin real icra mexanizminə çevriləcək. Elm və Təhsil Nazirliyinin bu kimi təşəbbüsləri cəmiyyətin gənclərə verdiyi dəyərin təzahürüdür və Azərbaycanın sosial rifah modelinin təhsilə əsaslandığını bir daha təsdiqləyir".

Aytəkin TOFİQQIZI