Tokio neytral Aşqabada ümid edir

Yaponiya və Türkmənistan ənənəvi qaz kimyasından kənara çıxan əməkdaşlığı genişləndirir

Tokio və Aşqabad iqtisadi əməkdaşlıq üzrə birgə komitələrinin növbəti iclasına, eləcə də iki ölkənin 2027-ci ildə qeyd edəcəyi diplomatik münasibətlərin 35-ci ildönümünə hazırlıqlara başlayırlar. Bu, Yaponiya xarici işlər naziri Toşimitsu Moteginin Türkmənistana səfərinin nəticəsidir. Yaponiya nazirinin Prezident Serdar Berdiməhəmmədovla danışıqları daha bir səfər mübadiləsinin son nöqtəsi deyil, əksinə, əməkdaşlığın yeni mərhələsi üçün bir vəd idi.

Yaponiya xarici işlər naziri Toşimitsu Motegi 29 avqust - 4 sentyabr 2026-cı il tarixlərindəki xarici səfəri zamanı Türkmənistanda dayanıb. Bu, Yaponiya xarici işlər nazirinin doqquz ildən sonra respublikaya ilk səfəri idi. Aşqabadda Motegi Berdiməhəmmədovla görüşüb və sonra türkmənistanlı həmkarı Rəşid Meredovla danışıqlar və işgüzar nahar zamanı təxminən üç saat söhbət edib.

Aşqabaddan Motegi Xarici İşlər Nazirlikləri arasında imzalanmış 2027-2029-cu illər üçün Əməkdaşlıq Proqramını evə aparıb. Sənəd mövcud üç illik planı əvəz edəcək və məsləhətləşmələr, qarşılıqlı səfərlər və beynəlxalq məkanlarda əlaqələr üçün cədvəl müəyyən edəcək. Səfər zamanı milyardlarla dollar dəyərində heç bir müqavilə imzalanmayıb. Lakin müzakirə olunan mövzuların siyahısı yeni layihələrin harada yarana biləcəyinə dair bir işarə verir.

İndiyə qədər Yaponiyanın Türkmənistandakı iştirakı əsasən səhranın ortasında nəhəng zavod kompleksləri olan qaz və kimya sənayesi ilə əlaqələndirilirdi. İndi bunlara süni intellekt, tullantıların təkrar emalı və dairəvi iqtisadiyyat əlavə edilib. Başqa sözlə, Tokio mövcud əməkdaşlıq modelindən imtina etməməyi, əksinə onun üzərində yeni texnoloji təbəqə qurmağı təklif edir.

Tərəflərin belə bir keçid üçün möhkəm təməli var. Kawasaki Heavy Industries, Mitsubishi, Itochu, Sojitz və digər yapon şirkətləri təbii qazdan mineral gübrələr və benzin istehsal edən Türkmənistan zavodlarının tikintisində iştirak ediblər. Yapon texnologiyaları Aşqabada yalnız xammal ixrac etməyə deyil, həm də onları ölkə daxilində emal etməyə imkan verib. İndi isə eyni yanaşmanın resursların qorunması, rəqəmsal istehsalın idarə edilməsi və ətraf mühitin modernləşdirilməsinə tətbiq olunması gözlənilir.

Səfərin iqtisadi gündəliyi heç bir yerdən yaranmayıb. Moteginin gəlişindən bir neçə gün əvvəl Rəşid Meredov Yaponiya-Türkmənistan İqtisadi Əməkdaşlıq Komitəsinin sədri Hiroyuki Tsubai ilə video söhbətlər aparıb. Müzakirələr qaz kimyası, nəqliyyat və dairəvi iqtisadiyyat, eləcə də biznes komitələrinin növbəti birgə iclası üçün hazırlanan sənədlərə yönəlib. Beləliklə, diplomatik səfər biznes və dövlət qurumları arasında uzunmüddətli əməkdaşlığa inteqrasiya olunub.

Türkmənistan Xarici İşlər Nazirliyinin Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin elmi işçisi Bekmudurdy Amansaryyev Orient.tm xəbər portalında dərc olunmuş məqaləsində iki ölkə arasında əlaqələrin intensivliyini qeyd edib. 2025-ci ildə Serdar Berdiməhəmmədov Yaponiyaya iki dəfə səfər edib. Aprel ayında Osaka şəhərində keçirilən Ümumdünya Sərgisində Türkmənistanın Milli Günündə iştirak edib, dekabr ayında isə ilk "Mərkəzi Asiya + Yaponiya" sammitində iştirak edib. Moteginin səfəri qarşılıqlı addım və o dövrdə əldə edilən razılaşmaları birgə bəyanatların dilindən konkret layihələrə çevirmək cəhdi olub.

Ekspert qeyd edib ki, yapon nazirinin səyahət planı "diplomatik tapmaca" kimi görünür: Türkmənistan, Slovakiya, Avstriya və Monqolustan - coğrafi və ya siyasi cəhətdən birləşməsi çətin olan ölkələr. "Lakin Yaponiya diplomatiyası nadir hallarda belə marşrutlar təsadüfi şəkildə qurur. Hər dayanacaq Tokioya fərqli bir təyinat yerinə - Mərkəzi Asiyaya, Vişeqrad Qrupu dövlətlərinə, Vyanada yerləşən beynəlxalq təşkilatlara və təbii ehtiyatlarla zəngin Monqolustana çıxış imkanı verirdi", - Amansayev vurğulayıb.

Onun sözlərinə görə, bu çərçivədə Türkmənistan sadəcə başqa bir Orta Asiya respublikası rolunu oynamır. Bu, böyük qaz ehtiyatlarına, Asiya, Xəzər dənizi və Avropa arasında əlverişli mövqeyə və Yaponiya sənaye korporasiyaları ilə uzun illər iş təcrübəsinə malik neytral bir dövlətdir. Belə bir kombinasiyanı regionun başqa bir yerində tapmaq çətindir.

Əlbəttə ki, Yaponiya coğrafi mövqeyi, ticarət həcmi və ya siyasi təsiri baxımından ən yaxın Orta Asiya qonşuları ilə rəqabət apara bilməz. Bununla belə, onun digər üstünlükləri də var: yüksək texnologiya, etibarlı tərəfdaş kimi nüfuz və regional dövlətləri hərbi-siyasi ittifaqlara cəlb etmək istəməməsi. Onilliklərdir ki, sarsılmaz neytrallığını vurğulayan Aşqabad üçün bu, xüsusilə əlverişlidir.

Lakin səfərin siyasi aspekti iqtisadi aspektin kölgəsində qalmadı. Motegi Türkmənistan rəhbərliyinə "Azad və Açıq Hind-Sakit Okean" üçün yenilənmiş konsepsiya təqdim etdi. Türkmənistan okean yollarından uzaqda yerləşir, lakin bu konsepsiyanın yapon təfsiri uzun müddətdir dənizlər və boğazlar ilə məhdudlaşıb. Bu, hüquqa əsaslanan beynəlxalq nizamı, Asiya və Avropa arasında sabit əlaqələri və rəqabət aparan güc mərkəzləri arasında seçim etmək istəməyən dövlətlərin müstəqilliyini nəzərdə tutur.

Aşqabad bu cür formullara ehtiyatla yanaşır. O, beynəlxalq hüququn üstünlüyünü və BMT-nin rolunu müzakirə etməyə hazırdır, lakin bir düşərgənin digərinə qarşı çıxması kimi şərh edilə biləcək hər hansı bir dildən çəkinir. Buna görə də, Ukrayna, Yaxın Şərq, Şərqi Asiya və Şimali Koreya məsələsini müzakirə etdikdən sonra tərəflər beynəlxalq səviyyədə əməkdaşlığı davam etdirmək niyyəti ilə məhdudlaşdılar. Neytral Türkmənistan üçün hətta bu formul da olduqca mənalıdır.

Təhsil gözlənilmədən danışıqlarda mühüm rol oynadı. Rəşid Meredovun sözlərinə görə, Türkmənistanda təxminən 15.000 nəfər yapon dilini öyrənir. Bu dil məktəblərdə və universitetlərdə tədris olunur və Oğuzxan Mühəndislik və Texnologiya Universiteti Yaponiya təhsil müəssisələri ilə əlaqələr qurur. Uzun müddətdir bir neçə böyük sənaye tikinti layihəsi üzərində qurulan münasibətlər üçün tərəfdaşın dili və mədəniyyəti ilə maraqlanan minlərlə insanın olması istənilən tək müqavilədən daha etibarlı təməl yaradır.

Növbəti aylarda müzakirə olunan sahələrdən hansının real razılaşmalara çevriləcəyi aydın olacaq. Qaz kimyası sənayesi Türkmənistan-Yaponiya tərəfdaşlığının təməli olaraq qalır. Lakin indi tərəflər yeni layihələri təkcə emal olunmuş qazın miqdarına görə deyil, həm də resurslara qənaət, ətraf mühitin səmərəliliyi və rəqəmsallaşma səviyyəsinə görə qiymətləndirmək istəyirlər.

Buna görə də, Moteginin səfəri artıq əldə edilmiş şeyləri yekunlaşdırmaq əvəzinə, diplomatik mövsümü açdı. Yaponiya Türkmənistanın texnoloji tərəfdaşı kimi rolunu təmin etməyə çalışır, Aşqabad isə adi xarici siyasət məsafəsini dəyişdirmədən modernləşmə üçün yeni vasitələr əldə etməyə çalışır. Mərkəzi Asiyadan getdikcə daha çox geosiyasi seçim etmələri istənildiyi bir vaxtda belə bir seçim etmədən əməkdaşlıq etmək imkanı özü dəyərli bir təklifə çevrilir.

V.SALAH