Tomazzo Kampanella kimdir? 27 il həbsdə qalan filosofun faciəvi həyatı

Bu gün görkəmli italyan yazıçı və filosof Tommazzo Kampanellanın doğum günüdür.

Kulis.az onun haqqında materialı təqdim edir.

Tomazzo Kampanella (1568–1639) İntibah dövrünün ən qeyri-adi, sirli və faciəvi taleyə malik italyan filosofu, şairi və astroloqudur. Həyatı boyu təqiblərə və dəhşətli işgəncələrə məruz qalmasına baxmayaraq, o, ədalətli cəmiyyət axtarışından heç vaxt əl çəkməyib. Onun bəşəriyyətə miras qoyduğu "Günəş şəhəri" utopiyası bu gün də dünya fəlsəfəsinin və siyasi ədəbiyyatın ən vacib nümunələrindən biridir.

Əsl adı Covanni Domeniko olan filosof 1568-ci ildə Kalabriya bölgəsində, kasıb bir çəkməçi ailəsində doğulub. Uşaqlıqdan iti zəkası və güclü yaddaşı ilə yaşıdlarından fərqlənib. Cəmi 14 yaşında elm öyrənmək həvəsi ilə Dominikan ordeninə qoşulub və məşhur filosof Foma Akvinskinin şərəfinə "Tomazzo" adını götürüb.

Qısa müddət sonra o, kilsənin qəbul etdiyi ənənəvi doqmalardan uzaqlaşaraq, təbiəti sadəcə kitablardan deyil, canlı müşahidə və təcrübə yolu ilə öyrənməyi təbliğ edən Bernardino Telezionun fikirlərindən təsirlənib. Bu azad və yenilikçi düşüncələri gənc rahibi tezliklə İnkvizisiyanın hədəfinə çevirib.

Kampanella sadəcə nəzəriyyəçi deyildi, həm də əməli addımlar atmaq istəyən inqilabçı idi. O dövrdə doğulduğu Kalabriya İspaniya imperiyasının ağır zülmü altında idi. Xalq yüksək vergilərdən və amansız ədalətsizlikdən əziyyət çəkirdi. 1599-cu ildə o, ispan zülmünə son qoymaq üçün gizli bir üsyan hazırlamağa başladı.

Məqsədi təkcə işğalçıları qovmaq deyil, həm də insanların bərabər, azad və xoşbəxt yaşadığı yeni bir respublika qurmaq idi. Lakin həlledici ana az qalmış satqınlıq nəticəsində üsyanın üstü açıldı. Kampanella və tərəfdarları həbs edilərək zindana atıldı.

Üsyanın təşkilatçısı kimi onu amansız edam cəzası gözləyirdi. İnkvizisiya məhkəməsi etiraf almaq üçün ona günlərlə davam edən, ağlasığmaz işgəncələr verdi. Lakin qanunlara görə, dəli olan bir insan edam edilə bilməzdi. Bunu dərk edən Kampanella ölümdən qurtulmaq üçün özünü dəliliyə vurdu. Hətta bədəninə verilən fiziki əzablara və yandırılmasına baxmayaraq heç bir reaksiya vermədi.

Nəticədə edam qərarı ləğv edilərək ömürlük həbslə əvəz olundu. Filosof Neapolun rütubətli və qaranlıq zindanlarında düz 27 il məhbus həyatı yaşadı. Bütün bu məhrumiyyətlərə rəğmən ruhu sınmadı. Bu qorxunc şəraitdə o, dayanmadan mütaliə etdi, cildlərlə kitablar, şeirlər və fəlsəfi traktatlar yazdı.

Kampanellanın ən məşhur əsəri olan "Günəş şəhəri" məhz bu zindan illərində, 1602-ci ildə qələmə alınıb. Bu əsər dənizçinin səyahət zamanı uzaq bir adada gördüyü ideal dövlətin təsviridir.

"Günəş şəhəri"ndə xüsusi mülkiyyət anlayışı yoxdur; hər şey cəmiyyətin ortaq malıdır. Aclıq, yoxsulluq və ya həddindən artıq zənginlik kimi problemlər mövcud deyil. İnsanlar gündə cəmi 4 saat işləyir, qalan vaxtlarını isə elmi araşdırmalara, sənətə və mütaliəyə həsr edirlər. Şəhəri "Günəş" adlandırılan və həm mütəfəkkir, həm də rahib olan ən bilikli şəxs idarə edir. Onun üç əsas köməkçisi var:

Güc (hərbi işlərə və müdafiəyə baxır)

Hikmət (elm, incəsənət və təhsilə baxır)

Məhəbbət (sağlamlıq və nəsil artımına baxır).

Bu cəsur xəyallar sonrakı əsrlərdə sosial və fəlsəfi təfəkkürə, eləcə də ədalətli ictimai quruluş ideyalarına güclü təsir göstərib.

1626-cı ildə Roma Papası VIII Urbanın xüsusi müdaxiləsi ilə Kampanella nəhayət azadlığa buraxıldı. Papa onun həm fəlsəfi zəkasına, həm də astroloji biliklərinə heyran idi. Buna baxmayaraq, İnkvizisiyanın yenidən onu hədəf alacağı təhlükəsi heç vaxt tam keçməmişdi.

1634-cü ildə o, yenidən həbs olunmaq qorxusu ilə İtaliyanı tərk edərək Fransaya qaçdı. Parisdə Kardinal Rişelyö və Kral XIII Lüdovik tərəfindən çox böyük ehtiramla qarşılandı, hökumət tərəfindən ona xüsusi dövlət təqaüdü bağlandı.

Tomazzo Kampanella ömrünün son günlərini Parisdə sülh və yaradıcılıq içində keçirdi və 1639-cu ildə vəfat etdi. Onun qaranlıq hücrədə qurduğu utopik "Günəş şəhəri" isə əsrlər boyu cəmiyyətdə bərabərlik və ədalət axtarışında olan insanlara ilham mənbəyi olaraq qalır.