Tramp, Epşteyn, Putin Gizli üçbucağın üçbucağı

Senator Şeldon Uaythaus (Sheldon Whitehouse, d. 1955) son illərdə Vaşinqton siyasətində korrupsiya və “qaranlıq maliyyə” maxinasiyalarının ən sərt tənqidçilərindən biri kimi tanınır. Onun çıxışlarının mərkəzində qlobal maliyyə şəbəkələri, oliqarx kapitalının siyasətə təsiri və demokratik institutların bu təsir qarşısında nə qədər həssas olduğu dayanır. Bəzən mediada “beynəlxalq cinayət çətəsini ifşa etdi” kimi ifadələr işlədilsə də, məsələnin mahiyyəti daha mürəkkəbdir. Uaythaus daha çox konkret bir mafiyanı ifşa etməkdən deyil, qlobal maliyyə-korrupsiya ekosisteminin necə işlədiyini göstərməyə çalışan siyasətçilərdən biridir.

Əfsanəvi Yel universiteti məzunu, keçmiş Federal prokuror, keçmiş Baş prokuror, Demokrat partiyalı senatorun tez-tez dilə gətirdiyi mövzulardan biri ABŞ və Avropa maliyyə sistemində bəzi hüquq firmaları, lobbi şirkətləri və maliyyə vasitəçilərinin avtoritar ölkələrin oliqarx kapitalına xidmət etməsi ehtimallarıdır. Onun fikrincə, bu strukturlar bəzən korrupsiya pullarının Qərb maliyyə sisteminə daxil olmasında vasitəçi rolunu oynayır. Uaythaus bu fenomeni izah edərkən tez-tez “qlobal kleptokratiya şəbəkəsi” anlayışından istifadə edir. Bu termin dövlət və biznes elitalarının böyük pulları ofşor strukturlar, daşınmaz əmlak bazarı və müxtəlif fondlar vasitəsilə gizlədən transmilli maliyyə mexanizmini ifadə edir.

Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsindən sonra Uaythaus bir neçə dəfə bildirib ki, Qərb maliyyə sistemi uzun illər rus oliqarxlarının kapitalı üçün təhlükəsiz liman rolunu oynayıb. Onun fikrincə, bu vəziyyətin qarşısını almaq üçün daha sərt maliyyə qanunları və daha yüksək şəffaflıq standartları lazımdır. Senatorun başqa bir mövzusu isə ABŞ siyasətində anonim maliyyələşmə, yəni “dark money” problemidir. O, iddia edir ki, bəzi böyük fondlar və donor şəbəkələri siyasi qərarların formalaşmasına gizli maliyyə vasitəsilə təsir göstərə bilir.

Məhz bu kontekstdə Uaythaus Senatda təxminən 48 dəqiqəlik geniş çıxış edərək diqqəti yeni bir məsələyə yönəltdi. O, üç adı bir siyasi üçbucağın küncləri kimi yanaşı qoydu: Donald Tramp, Ceffri Epşteyn və Vladimir Putin. Senatorun fikrincə, bu adlar ayrı-ayrı qalmaqallar deyil, araşdırılmalı əlaqələr sisteminin müxtəlif tərəflərini göstərən elementlərdir.

Uaythaus çıxışında belə bir tezis irəli sürdü: Tramp–Rusiya, Tramp–Epşteyn və Epşteyn–Rusiya əlaqələri ayrı-ayrı hadisələr kimi deyil, mümkün bir strukturun parçaları kimi araşdırılmalıdır. 2026-cı ildə açıqlanan və milyonlarla sənəddən ibarət olan Epşteyn materiallarına istinad edən senator Ceffri Epşteynin sadəcə maliyyəçi deyil, siyasi və maliyyə elitaları arasında əlaqələri təmin edən bir fiqur ola biləcəyini qeyd etdi. Onun sözlərinə görə, bu şəbəkələrin mahiyyəti hələ tam aydın deyil və ciddi araşdırma tələb edir.

Senator çıxışında Donald Trampın prezidentliyi dövründə Rusiyaya fayda verdiyini düşündüyü on siyasi qərarı da sadaladı və bunların ABŞ-ın strateji maraqları baxımından problemli olduğunu iddia etdi. Bununla yanaşı senator birbaşa ittiham irəli sürməkdən daha çox suallar qoydu. O, belə bir ehtimalı müzakirəyə çıxardı: əgər kompromat, maliyyə əlaqələri və şəxsi münasibətlər beynəlxalq siyasətdə təsir alətinə çevrilirsə, bu artıq təkcə fərdi qalmaqal deyil, geopolitik mexanizm ola bilər.

Bu çıxışın geniş rezonans doğurmasının bir neçə səbəbi var. Video sosial mediada milyonlarla baxış topladı və ABŞ-da seçki ilinin siyasi atmosferində mövzu dərhal polemikaya çevrildi. Respublikaçı dairələr bunu siyasi hücum kimi qiymətləndirdilər, demokratlar isə məsələni araşdırılmalı ciddi suallar kimi təqdim etdilər. Bununla belə vacib məqam ondan ibarətdir ki, Uaythaus çıxışında konkret cinayət əlaqələri ilə bağlı qəti sübut təqdim etmədi. Onun çıxışı daha çox araşdırılması lazım olan siyasi və maliyyə əlaqələri zəncirinə diqqət çəkmək məqsədi daşıyırdı.

Vaşinqton siyasətində bəzən bircə çıxış sadəcə siyasi bəyanat olmur; o, daha böyük bir kölgə xəritəsinin ipuclarını göstərir. Uaythausun çıxışı da məhz belə qəbul edildi. Çünki Epşteyn illərlə maliyyə elitaları, siyasətçilər və milyarderlər arasında dolaşan bir fiqur idi və onun şəbəkəsi hələ də tam açılmamış qaranlıq məqamlar saxlayır.

Senatorun əsas sualı isə olduqca ağırdır: Əgər maliyyə şəbəkələri və kompromat mexanizmləri siyasi qərarlara təsir göstərə bilirsə, bu artıq təkcə qalmaqal deyil, qlobal güc mübarizəsinin alətinə çevrilməsidir. Vaşinqtonda çoxları üçün bu sadəcə seçki ili polemikasıdır. Digərləri isə bunu daha böyük sistemin izləri kimi görür.

Tarix göstərir ki, böyük siyasi qalmaqallar çox vaxt əvvəlcə şayiə kimi görünür, daha sonra isə sənədlər və araşdırmalar ortaya çıxdıqca sistemin necə işlədiyini göstərir. Bu səbəbdən bugünkü mübahisənin mərkəzində duran sual açıq qalır: bu, yalnız seçki ritorikasıdırmı, yoxsa qlobal maliyyə və siyasi şəbəkələrin qapısını aralayan bir ipucu?

ABŞ siyasəti hazırda məhz bu sualın cavabını axtarır…