Tramp Yaxın Şərqdəki geosiyasi oyununu dəyişdirdi ŞƏRH

"Donald Tramp administrasiyasının Suriyaya qarşı sanksiyaları ləğv etməsi ABŞ-nin Yaxın Şərq siyasətindəki fundamental dəyişikliyin göstəricisidir. Bu addım Vaşinqtonun uzun illər boyu həyata keçirdiyi “rejim dəyişikliyi” və “izolyasiya” siyasətindən, praqmatik “mənafeçilik” və “regional tərəfdaşlıq” siyasətinə keçidini əks etdirir. Suriyada Bəşər Əsəd rejiminin süqutundan sonra yeni müvəqqəti hökumət başçısı Əhməd əş-Şaraa ilə əlaqələrin qurulması və sanksiyaların ləğv edilməsi Trampın ikinci prezidentlik dövrünün ən əhəmiyyətli xarici siyasət dönüşlərindən biridir. Bu qərar yalnız Suriya ilə bağlı deyil, həm də Yaxın Şərqdə daha geniş geosiyasi yenidənqurma prosesinin tərkib hissəsidir və ABŞ-nin Çin rəqabəti fonunda regional müttəfiqlərlə iqtisadi əlaqələri gücləndirmək, İran təsirinə qarşı durmaq və regionda hərtərəfli sülh arxitekturası yaratmaq məqsədlərini əks etdirir".

Bu fikirləri Redaktor.az-a politoloq Tural İsmayılov ABŞ Prezidenti Donald Trampın Suriyaya qarşı sanksiyaların ləğvini nəzərdə tutan sərəncam imzalanmasından danışarkən bildirdi.

"Tramp 2025-ci il mayın 13-də Səudiyyə Ərəbistanına səfəri zamanı Suriyaya qarşı sanksiyaların ləğv ediləcəyini elan edərək bildirdi: “Sanksiyalar qəddar və əzici idi və o vaxt vacib funksiya yerinə yetirdi, lakin indi onların parlaqlıq göstərməsi vaxtıdır.” Bu açıqlama Vaşinqtonun Yaxın Şərq siyasətinin praqmatizmə doğru dönüşünün açıq təzahürüdür. 30 iyunda Tramp Suriyaya qarşı sanksiyalarının ləğv edilməsini nəzərdə tutan icraedici əmr imzaladı və bu əmrlə Suriyaya yönəlmiş altı əsas icraedici əmr ləğv olundu. O cümlədən, Sezar Qanunu ilə bağlı məcburi sanksiyalar dayandırıldı. Xəzinədarlıq Departamenti GL 25 ümumi lisenziyası verərək, Suriya hökuməti, mərkəzi bankı və dövlət müəssisələri ilə əməliyyatlara icazə verdi, bu da xarici investorların ölkəyə qayıtmasına şərait yaratdı", - deyə o qeyd etdi. 

Siyasi şərhçinin sözlərinə görə, strategiya dəyişikliyinin arxasında bir neçə əsas amil durur:

"Birincisi, Əsəd rejiminin süqutu regionda qüvvələr balansını köklü şəkildə dəyişdi və İranın təsir mexanizmlərini zəiflətdi. Suriyanın İran üçün Hizbullaha gedən əsas tranzit yol olduğu nəzərə alınarsa, bu dəyişiklik İranın “Müqavimət Oxu”na ciddi zərbə vurdu. İkincisi, Tramp administrasiyası iqtisadi alətləri ənənəvi diplomatiya və hərbi müdaxilədən daha effektiv hesab edir, bu yanaşma isə onun “Amerika əvvəl” strategiyasının tərkib hissəsidir. Üçüncüsü, Səudiyyə Ərəbistanının regionda sabitlik yaratmaq məqsədi ilə Suriyaya yardım göstərmək istəyi və Məhəmməd bin Salmanın vasitəçilik fəaliyyəti Trampı bu qərara təkan verib. Suriya “məhəllənin ortasında bir sıra evi” kimi qiymətləndirilir. Əgər orada problem olarsa, bütün bölgə təsirlənir. Livan, İordaniya, Türkiyə və İsrail.

Dördüncüsü, terrorçuluqla mübarizə missiyası əsasən başa çatıb və İŞİD-in məhv edilməsi Vaşinqtonun regiondan çəkilmə prosesinin əsasını qoyur. Tramp administrasiyasının 2025-ci il Milli Təhlükəsizlik Strategiyasında açıq şəkildə bildirilir ki, “Yaxın Şərqin Amerikanın xarici siyasətində həm uzunmüddətli planlaşdırmada, həm də gündəlik icrada dominant mövqe tutduğu günlər artıq keçmişdə qalıb”. Bu, izolyasionizm deyil, daha çox prioritetlərin dəyişməsidir; ABŞ diqqətini Çin rəqabətinə yönəldir və Yaxın Şərqdə regional tərəfdaşların “yük paylaşması” (burden-sharing) prinsipinə əsaslanaraq öz məsuliyyətlərini artırmasını gözləyir. Suriya kontekstində isə strategiya “Amerika, ərəb, İsrail və Türkiyə dəstəyi ilə Suriyanın sabitləşərək regionda inteqral və müsbət oyunçu kimi öz layiqli yerini tutacağını” vurğulayır. Lakin bu sanksiyaların ləğvi bəzi məhdudiyyətlər və şərtlər çərçivəsində həyata keçirilir".

Müsahibimizin fikrincə, Əsəd və onun əlbir adamları, insan haqları pozuntuları törədənlər, narkotik alveri ilə məşğul olanlar, kimyəvi silah fəaliyyətləri ilə əlaqəli şəxslər, İŞİD və Əl-Qaidə filialları, eləcə də İran və onun vəkilləri sanksiyalar altında qalmağa davam edir:

"ABŞ dövlət katibi Sezar Qanununa əsasən, hər 180 gündən bir Suriyadakı vəziyyəti yenidən nəzərdən keçirəcək və əgər müəyyən şərtlər yerinə yetirilmirsə, sanksiyalar yenidən tətbiq oluna bilər. Bu şərtlərə İŞİD-lə mübarizə, xarici döyüşçülərin hökumət orqanlarından çıxarılması, dini və etnik azlıqların hüquqlarının qorunması kimi məqamlar daxildir. Bu qərarın iqtisadi nəticələri də əhəmiyyətlidir. Dünya Bankının hesablamalarına görə, Suriyanın yenidən qurulması 216 milyard dollar məbləğində investisiya tələb edir. Sanksiyaların ləğvi Suriyanın beynəlxalq aktivlərinin dondurulmasının aradan qalxmasına, tikinti, enerji və ticarət sektorlarına xarici bizneslərin qayıtmasına, Dəməşqin qlobal maliyyə sistemlərinə və kreditlərə çıxışının bərpasına imkan yaradır. BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığı sanksiyaların ləğv edilməsinin 400 minə yaxın qaçqınınLivanadan Suriyaya geri dönməsinə təkan verə biləcəyini bildirir. Ümumilikdə, Əsədin devrilməsindən sonra 1 milyondan çox qaçqın və 2 milyona yaxın daxili köçkün öz evlərinə qayıdıb".

Tural İsmayılovun sözlərinə görə, Trampın Suriya sanksiyalarını ləğv etməsi ABŞ-nin Yaxın Şərq siyasətində ideoloji yanaşmadan praqmatik və iqtisadiyyat əsaslı strategiyaya keçidini simvolizə edir:

"Bu dönüş regionda Amerikan hərbi iştirakının azaldılması, regional müttəfiqlərin məsuliyyətinin artırılması və Çin rəqabətinə fokuslanma fonunda baş verir. Suriya ABŞ-nin yeni siyasətində sınaq meydanına çevrilir və əgər Dəməşq sabitlik və inkişaf yolu tutarsa, bu model Yaxın Şərqin digər problemli zonalarına da tətbiq edilə bilər. Lakin bu strategiyanın uğuru, Suriyanın yeni liderlərinin konkret addımlar atıb-atmayacağından, İranın regiondakı fəaliyyətinin necə məhdudlaşdırılacağından və İsrail-Suriya normallaşmasının mümkünlüyündən asılıdır".

Xədicə BAXIŞLI