Trampın İran ssenarisi: Azərbaycan və Türkiyəyə ciddi təsir göstərəcək Proqnoz

Əgər Türk dövlətləri koordinasiyalı şəkildə bu güc balansında yer almasa, gələcəkdə yalnız obyekt rolunda çıxış etmək riski ilə üz-üzə qalacaq

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində güc balansı sürətlə dəyişir və artıq dünya klassik sabitlik dövrünü geridə qoyub. Qlobal siyasətdə baş verən proseslər də göstərir ki, bir ölkənin taleyi bəzən çox qısa zaman kəsiyində radikal şəkildə dəyişdirilə bilir. Son onilliklərdə müxtəlif regionlarda müşahidə edilən hərbi müdaxilələr, rejim dəyişiklikləri və siyasi dəyişiliklər bunun bariz nümunəsidir. Bir dövlətin "Əfqanıstanlaşması" artıq uzunmüddətli proses deyil, planlı və mərhələli müdaxilələrin nəticəsi kimi qısa müddətdə reallaşa bilir.

Bu mənada Türk dünyasının strateji mövqeyi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan və Türkiyənin güclənməsi təkcə milli maraqlar baxımından deyil, həm də regional təhlükəsizlik və geosiyasi balansın qorunması baxımından vacibdir. Qlobal güclər - ABŞ, Rusiya və Çin faktiki olaraq beynəlxalq sistemi öz maraqları çərçivəsində yenidən formalaşdırırlar. Bu reallıqda Türk dünyasının kənarda qalması onun imkanlarını ciddi şəkildə zəiflədə bilər. Əgər Türk dövlətləri koordinasiyalı şəkildə bu güc balansında yer almasa, gələcəkdə yalnız obyekt rolunda çıxış etmək riski ilə üz-üzə qalacaq.

ABŞ siyasətinin xüsusilə dəyişkən və praqmatik xarakter daşıması da diqqətdən kənarda qalmamalıdır. ABŞ prezidenti Donald Trampın ritorikası və real siyasi addımları arasında tez-tez ziddiyyət müşahidə olunur. Bu, ABŞ xarici siyasətinin dəyərlərdən çox maraqlara əsaslandığını bir daha göstərir. Verilən bəyanatlar və vədlər qısa müddətdə dəyişə, hətta tamamilə geri götürülə bilər. Buna görə də hər hansı qlobal gücə emosional bağlılıq və ya idealist yanaşma strateji baxımdan risklidir.

Yaxın perspektivdə Yaxın Şərqdə və xüsusilə İran ətrafında gərginliyin artması ehtimalı yüksək qiymətləndirilir. Belə bir ssenari region ölkələrinə, o cümlədən Azərbaycan və Türkiyəyə birbaşa və dolayı təsirlər göstərəcək. Enerji təhlükəsizliyi, miqrasiya axınları, iqtisadi dalğalanmalar və hərbi risklər bu təsirlərin əsas komponentləri ola bilər. Bu proseslərdən kənarda qalmaq mümkün olmayacaq və müəyyən çətinliklər qaçılmaz görünür.

Proqnoz olaraq demək olar ki, yaxın illərdə dünya siyasəti daha sərt güc mübarizəsi mərhələsinə daxil olacaq. Bu şəraitdə Türk dünyasının institusional əməkdaşlığı dərinləşdirməsi, ortaq təhlükəsizlik və xarici siyasət mexanizmləri formalaşdırması həyati əhəmiyyət daşıyacaq. Əks halda, qlobal güclərin qərarlarının passiv izləyicisinə çevrilmək riski artacaq.