“Trampın nümunəsi?” Orbanın çağırışı Avropa üçün hansı dərsləri ehtiva edir və risklər nədir?

Macarıstan Baş naziri Viktor Orbanın Trampa çağırışı: danışıqlara üstünlük yoxsa “strateji təkbətək” siyasətinin yüksəlişi?

Macarıstan Baş naziri Viktor Orbanın “Prezident Trampın uğuru sübut edir ki, biz heç vaxt danışıqlardan əl çəkməməliyik…” sözləri Avropada yeni müzakirə başlanğıcıdır. Hansı Tramp addımları təqlid oluna bilər, hansılar Avropanın dəyərləri ilə ziddiyyət təşkil edir?

Viktor Orbanın açıqlaması qısa, qəti və məqsədli idi: “Prezident Trampın uğuru sübut edir ki, biz heç vaxt danışıqlardan əl çəkməməliyik. Danışıqlar olmadan sülh də olmayacaq. Biz avropalıların Prezident Trampdan nümunə götürməyinin vaxtıdır!”  Bu bəyanat Avropanın xarici siyasət qərarlarına münasibətdə daha çox təkbətək, nəticə etibarı ilə müzakirəyə üz tutma çağırışıdır. Orbanın Tramp tərəfdarlığı həm ideoloji yaxınlığı, həm də ABŞ hakimiyyətinin Brüsseldən fərqli, daha “müzakirəyə əsaslanan”, bəzən isə unilaterallaşan xarici siyasətini tərifləməsindən qaynaqlanır.

Trampın hansı addımları Orban və yaxın dairələr tərəfindən nümunə göstərilir?

Politoloq Nicat İsmayılov Bizimyol.info xəbər portalına açıqlamasında bildirib ki, müəyyən tədbirlər Donald Trampın ənənəvi siyasətinin üzərində dayandığı və Avropada bəzi sağçı/populist dairələrin təqdir etdiyi məqamlar hesab olunur:

1. Biliklə birbaşa danışıqlar və “yenidən ticarət” prioriteti, Tramp administrasiyaları tez-tez çoxpartiyalı, çoxmənşəli vasitəçilikdən daha çox birbaşa liderlərarası danışıqları üstün tutub. Orban da Rusiyayla məhz bu tip dialoqu müdafiə edir. Bu yanaşma Avropanın çoxşaxəli diplomatiyasından fərqlənir.

2. Transaksional ticarət-diplomatiyası (qısa müddətli iqtisadi kompensasiya mexanizmləri) — ABŞ-ın ticarət təzyiqləri və 25% tarif hədələri kimi addımlar nəticəsində bəzi kiçik tərəfdaşlar Vaşinqtondan xüsusi iqtisadi paketlər qazanmışlar. Orban-Budapeşt münasibətlərində də iqtisadi əməkdaşlıq paketləri xəbərlərdə yer alıb. Bu yanaşma milli maraqları birbaşa iqtisadi vasitələrlə təmin etməyi hədəfləyir.

3. Nəticəyə yönəlik, sərt və görünən qərar qəbuletmə, Trampın siyasətində “qəti addım, qısa müddətdə görünən nəticə” modeli Avropa populistləri üçün cəlbedicidir. Sürətli qərarlar, mətbuata çatdırılan uğur hekayələri və öz baza seçicilərinə yönəlmiş narrativ.

Nicat İsmayılov

Donald Trampın “üstünlükləri” nələr effektiv ola bilər?Sürətli qərar qəbuletmə və çeviklik: Bu, diplomatik manevrlərdə vaxtın kritik olduğu hallar üçün faydalı ola bilər.Bargaining (sövdələşmə) vərdişi: Tərəflərlə konkret kompromislər əldə etmək bacarığı bəzi dayanma nöqtələrini ötə bilər.Müasir kommunikasiya və narativ yaratma: Tramp üslubu seçicilərdə inam yaratmaqda və siyasəti sadə, anlaşılır dillə təqdim etməkdə təsirlidir.Risklər və mənfi nəticələr - Avropa nəyi təkrarlamamalıdır?

1. Qanunların və institutların zəifləməsi, Tramp üslubu idarəetmənin bəzi aspektləri, inzibati institutlara müdaxilə, müstəqil institutları zəiflətmək, demokratik yoxlama, balans mexanizmlərinə zərər verə bilər. Avropa bu nöqtədə həssas olmalıdır.

2. Koalisiyaların parçalanması və bloklaşma riski: Bilateral “sürətli razılaşmalar” uzunmüddətli koalisiya siyasətinə, ortaq müdafiə və enerji strateqiyalarına zidd ola bilər və Avropada parçalanmaya yol aça bilər.

3. Etibarlılıq və uzunmüddətli strategiya itkisi: Qısamüddətli transaksiyalar Avropanın “etibarlı tərəfdaş” imicinə və uzunmüddətli strateji planlaşdırmaya ziyan verə bilər.

Praktiki tövsiyələr,  Orbanın çağırışından nələri götürmək olar?

1. Diplomatiyada nəticə mədəniyyətini qoruyun, institutları pozmayın. Avropa sürətli danışıqların faydalarını mənimsəyə bilər, amma bunu Şərtlər, şəffaflıq və parlament nəzarəti çərçivəsində edin.

2. Bilateral danışıqları çoxpartiyalı çərçivələrlə uzlaşdırın. Rusiya, enerji və təhlükəsizlik məsələlərində təkbətək kanallar işlədilə bilər, amma EU strategiyası ilə uyğunlaşdırılmalıdır.

3. Milli maraqları qorumaqla qlobal etibarlığı saxlayın. Ticarət/energetika təzyiqlərinə qarşı kompensasiya paketləri mümkündür, lakin bunlar Avropa birliyinin prinsiplərinə uyğun və uzunmüddətli olmalıdır.

4. Demokratik mexanizmləri gücləndirin. Sürətli nəticə alınarkən qanun və institutların qorunmasına üstünlük verilməlidir; yoxsa qısa müddətli uğurlar uzunmüddətli geriləməyə çevrilə bilər.

Nicat İsmayılov qeyd edib ki, Viktor Orbanın çağırışı Avropada ciddi debat açır: “Danışıqların, birbaşa liderlərlə anlaşmaların və pragmatik iqtisadi kompensasiyaların faydaları var. Lakin Trampın modellərinin tam köçürülməsi Avropanın institutlarına, kooperasiya mexanizminə və demokratik yoxlama-balans prinsiplərinə zərər verə bilər. Avropa üçün dərs belə olmalıdır. Trampın bəzi taktiki üstünlüklərindən seçici və məsuliyyətli şəkildə istifadə etmək — amma dəyərləri, uzunmüddətli koalisiya maraqlarını və institutların qorunmasını prioritet etmək”.

İradə Cəlil, Bizimyol.info