Trampın səbr kasası doldu: NATO ya SƏRT MESAJ

ABŞ prezidenti Donald Tramp bildirib ki, onun çağırışlarına baxmayaraq NATO Hörmüz boğazı və İran məsələsində gözlənilən reaksiyanı verməyib və bu səbəbdən ABŞ-nin alyans qarşısında öhdəliklərinə yenidən baxa biləcəyini istisna etməyib.

NATO-nun İran məsələsində aktiv rol almaması təsadüfi deyil və bu, təşkilatın institusional məntiqindən qaynaqlanır. NATOkollektivmüdafiə alyansı kimiqurulubvə onun əsashüquqimexanizmiolan 5-cimaddə yalnız üzv ölkələrdənbirinə hücumolduğuhaldaişə düşür. İranisə NATO üzvü deyilvə alyans ölkələrinə birbaşahücumetmədiyi üçüntəşkilatınhüquqi əsasdahərbimüdaxilə etməsi çətinləşir. BusəbəbdənYaxın Şərqdə baş verənproseslərdaha çoxNATO çərçivəsindənkənar, koalisiyavə yamillisəviyyədə idarə olunur.

Digərmühümfaktoralyansdaxilində siyasiparçalanmadır. AmerikaBirləşmiş Ştatları İranladahasərtxətttərəfdarı olsada, Fransavə Almaniyakimi ölkələrdiplomatikvə iqtisadialətlərə üstünlükverirlər. BufərqliyanaşmalarNATOdaxilində konsensus əldə etməyi çətinləşdirir. Xüsusilə enerjitəhlükəsizliyivə miqrasiyariskləriAvropa ölkələrini İranlabirbaşaqarşıdurmadan çəkindirir. Nəticədə alyansvahidstrategiyaortayaqoyabilmirvə budapassivlikgörüntüsü yaradır.

TrampınNATO-dan çıxmaqlabağlı açıqlaması isə daha çoxgeosiyasitəzyiqalətikimiqiymətləndirilməlidir. Obucürbəyanatlarlahəmalyansdaxilində yükbölgüsü məsələsinigündəmə gətirir, həmdə müttəfiqləriABŞ-nin stratejimaraqlarınadaha çoxuyğundavranmağasövqedir. Hörmüzboğazı kimikritikenerjiarteriyasındaABŞ-nin gözlədiyihərbivə yasiyasidəstəyialabilməməsiburitorikanı dahadasərtləşdirir. Bu, faktikiolaraqNATOdaxilində liderlikvə məsuliyyətbölgüsü ilə bağlı uzunmüddətlimübahisələrinyenimərhələyə keçdiyinigöstərir.

HörmüzboğazındaNATO-nunaktiviştirakı isə yalnızregionaldeyil, qlobaleskalasiyariskiniartırır. İranbucüraddımı birbaşatəhdidkimiqəbuledə və cavabolaraqenerjimarşrutlarını hədəfə alabilər. Buisə qlobalneftbazarındaciddidalğalanmalara, qiymətartımınavə enerjitəhlükəsizliyiböhranınasəbəbolabilər. Belə birssenaridə xüsusilə Azərbaycankimienerjiixracatçısı və tranzit ölkəninroludahadaaktuallaşır, çünkialternativmarşrutlaraolantələbatartar.

Nəticə etibarilə, NATO-nun İranməsələsində ehtiyatlı mövqeyionunzəifliyindəndeyil, daha çoxstrukturməhdudiyyətlərindənvə üzvdövlətlərinfərqlimaraqlarındanirəligəlir. Trampınsərtritorikası isə buziddiyyətləri üzə çıxararaqalyansdaxilində yenibalansaxtarışını sürətləndirir. Yaxınperspektivdə NATO-nunbirbaşahərbimüdaxiləsirealgörünməsə də, geosiyasitəzyiqlərinartması regiondagərginliyindavamedəcəyinigöstərir.

Züriyə Qarayeva