Trampın xarici siyasəti qlobal siyasi düzənin transformasiyasını sürətləndirir ŞƏRH EDİLDİ

"Donald Trampın ikinci dəfə ABŞ prezidenti seçilməsi və 2026-cı ilə artıq formalaşmış xarici siyasət kursu ilə daxil olması mövcud beynəlxalq siyasi düzəndə fundamental dəyişiklikləri sürətləndirib. Bu dəyişikliklər təkcə ABŞ-ın davranış modelində deyil, bütövlükdə qlobal sistemin necə işlədiyində özünü göstərir". Bu sözləri SİA-ya açıqlamasında politoloq Rəşad Bayramov deyib.

Onun sözlərinə görə, əgər əvvəlki onilliklərdə dünya nizamı liberal institutlar, kollektiv təhlükəsizlik mexanizmləri və normativ qaydalar üzərində qurulmuşdusa, Tramp dövründə bu model getdikcə güc əsaslı, qısa müddətli faydaya hesablanmış və vahid qaydalarla idarə olunmayan xarakter alır: "Tramp administrasiyasının qlobal institutlara münasibəti bu transformasiyanın əsas göstəricilərindəndir. BMT, NATO kimi strukturlar Vaşinqton üçün artıq universal dəyərlərin daşıyıcısı deyil, ABŞ-ın konkret maraqlarına nə dərəcədə xidmət etdiyinə görə qiymətləndirilən alətlərdir. Bu yanaşma beynəlxalq hüququn və institusional legitimliyin selektiv tətbiqinə gətirib çıxarır. Nəticədə qlobal idarəetmə zəifləyir, çoxtərəfli mexanizmlərin yerini ikitərəfli razılaşmalar və situativ koalisiyalar tutur.
Bu proses müttəfiqlik sistemlərinə də ciddi təsir göstərir. 2026-cı ildə NATO formal olaraq mövcudluğunu qorusa da, təşkilat daxilində strateji etimad əvvəlki səviyyədə deyil. Trampın müttəfiqlərdən təhlükəsizlik xərclərinə görə daha çox öhdəlik tələb etməsi Avropa ölkələrini alternativ yollar axtarmağa vadar edir. Avropa İttifaqında “strateji muxtariyyət” ideyasının güclənməsi, Asiya-Sakit okean regionunda isə daha çevik və qeyri-rəsmi təhlükəsizlik formatlarının yaranması bu tendensiyanın nəticəsidir. Beləliklə, kollektiv müdafiə anlayışı tədricən fərdi və regional məsuliyyətlə əvəz olunur.
Böyük güclərlə münasibətlərdə isə Tramp administrasiyası ideoloji qarşıdurmadan çox praqmatik rəqabət modelini seçib. Çin və Rusiya ilə münasibətlərdə əsas mübarizə sahələri ticarət, texnologiya, enerji və təsir zonalarıdır. Bu yanaşma birbaşa qlobal müharibə risklərini azaltsa da, regional münaqişələrin dərinləşməsi ehtimalını artırır. Böyük güclər birbaşa toqquşmadan yayınaraq, regional aktorlara daha geniş manevr imkanları yaradır və bu da lokal gərginlikləri idarəolunan, lakin davamlı vəziyyətə salır. 2026-cı ildə bu siyasətin beynəlxalq təhlükəsizliyə real təsiri təhlükəsizlik boşluqlarının artması ilə müşahidə olunur. Xüsusilə Yaxın Şərq və Şərqi Avropa kimi bölgələrdə qlobal institutların zəifləməsi regional güclərin daha müstəqil və bəzən aqressiv davranışına şərait yaradır. Sülh prosesləri artıq universal prinsiplərdən çox, mövcud güc balansı və vasitəçilərin maraqları əsasında formalaşır.
Odur ki, Trampın 2026-cı ildə formalaşmış xarici siyasəti dünyanı daha açıq risklər üzərində qurulan yeni mərhələyə aparır deyə bilərik. Bu düzən zəif institutlara arxalanan dövlətlər üçün təhlükəlidir, lakin strateji çeviklik, güc və rasional hesablamaya malik ölkələr üçün yeni imkanlar da yaradır".