TRIPP: imkanlar və əsas risklər

Amerikanın beyin mərkəzi olan “Atlantic Council” hesab edir ki, “Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu” (TRIPP) layihəsi Vaşinqton, İrəvan və bütövlükdə Xəzər regionu üçün faydalı ola bilər.

Reyting.az xəbər verir ki, ABŞ hökuməti Orta Asiyanı Xəzər dənizi, eləcə də Azərbaycan və Gürcüstandakı infrastruktur mərkəzləri vasitəsilə Türkiyə və Avropa ilə birləşdirən multimodal ticarət marşrutu - Orta Dəhlizi fəal şəkildə dəstəkləyir. Vaşinqton və onun avropalı tərəfdaşları bu dəhlizi Asiya ilə quru ticarətində Rusiyadan yan keçmək üçün alternativ yol kimi görürlər. Xüsusilə Orta Asiyadan strateji əhəmiyyətli mineralların və nadir torpaq elementlərinin ixracı baxımından bu marşrut vacib sayılır.

Cənubi Qafqaz və Orta Asiya ölkələri qlobal bazarlara daha sıx inteqrasiya yolu ilə iqtisadi rifah əldə etməyə çalışırlar. TRIPP layihəsi bu məqsədlə Qafqaz üzərindən keçən mövcud marşrutlara əlavə alternativ təqdim edir və nəqliyyat sistemlərinin ümumi tutumunu artırır.

Layihənin uğurla həyata keçirilməsi Orta Asiyadan Avropaya və daha uzaq bazarlara məhsul və strateji xammal daşınmasının həm dəyərini, həm də vaxtını azalda bilər.

Lakin daha ucuz, sürətli və keyfiyyətli nəqliyyat əlçatanlığı müəyyən risklər də yaradır. Cənubi Qafqaz zaman-zaman Rusiya və İran tərəfindən sanksiyalardan yayınma mexanizmlərinin mərkəzinə çevrilib. TRIPP-in regional ticarət marşrutu kimi böyük potensialı olsa da, onun tam reallaşması Avropa-Asiya ticarətinə olan tələbatdan və geosiyasi sabitlikdən asılıdır. Gərginliklərin artması və ya Rusiya və İran üzərindən daşımaların yenidən cəlbedici hala gəlməsi layihənin perspektivlərini zəiflədə bilər.

TRIPP yalnız Tramp administrasiyasının uğuru deyil, həm də Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın Rusiyadan uzaqlaşma siyasətində yeni mərhələ kimi qiymətləndirilir. Otuz il ərzində Ermənistan təhlükəsizlik baxımından Moskvadan tam asılı olub və bu, Rusiyanın ölkənin daxili və xarici siyasətində dominant rol oynamasına səbəb olub. 2020-ci il Qarabağ müharibəsi zamanı Rusiyanın təsir imkanlarının məhdudluğu Paşinyanı Azərbaycanla sülhün Moskvanın təsirini azaltmağın yeganə yolu olduğuna inandırdı. Paralel olaraq Ermənistan Hindistan, Fransa, Yunanıstan və Kipr ilə genişmiqyaslı müdafiə sazişləri imzaladı.

ABŞ-nın Cənubi Qafqazda artan rolundan narahat olan yeganə ölkə Rusiya deyil. İran da Ermənistanla şimal sərhədində status-kvonun dəyişməsini daim “qırmızı xətt” adlandırır. 2022-ci ildə Tehran Azərbaycan sərhədində genişmiqyaslı hərbi təlimlər keçirmişdi. Son vaxtlar isə İranın ali rəhbəri Ayətullah Xamnəinin müşaviri Cənubi Qafqazı “Donald Trampın qəbiristanlığına” çevirməklə hədələyib.

Bununla belə, İran əvvəlki gücündə deyil və Paşinyan bu vəziyyətdən yararlanmağa çalışır. Daxili etirazların Tehranın sabitliyini sarsıtması fonunda İranın TRIPP-lə bağlı etirazları daha yumşaq xarakter daşıyır.

Keçən ay Paşinyan TRIPP layihəsi üzrə Vaşinqtonla əlaqələndirməyə cavabdeh olan xarici işlər nazirinin müavini Vahan Kostanyanı İsrailə göndərib. Bu addım İrəvanın ABŞ-nın dəstəklədiyi regional nizamda yer almağa üstünlük verdiyini göstərir.

Bu proseslər həlledici mərhələdə baş verir. 2026-cı il parlament seçkiləri ərəfəsində Paşinyan sülhə və Qərblə münasibətlərin dərinləşdirilməsinə sadiqliyini nümayiş etdirməyə çalışır.

TRIPP layihəsinin reallaşması böyük strateji uğur kimi qiymətləndirilir. Layihə Amerika şirkətlərinə Orta Dəhlizdə mühüm bağlantı yaratmaq imkanı verə, Rusiya və İranın bölgədə iqtisadi təsir imkanlarını azalda bilər. Bu isə həm Paşinyana, həm də Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevə bölgədə daha geniş manevr imkanları yaradır.

Y. QACAR