“Türk dillərinin ekologiya terminləri lüğəti” təqdim olunub

Bakı, 13 may, AZƏRTAC

Mayın 13-də Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyində Beynəlxalq Türk Akademiyası tərəfindən nəşr olunan “Türk dillərinin ekologiya terminləri lüğəti”nin təqdimatı keçirilib.

Lüğət azərbaycanlı professor Elman Yusifovun və digər türkdilli dövlətlərin alimlərinin müəyyənləşdirərək təqdim etdiyi terminlər toplusu əsasında beynəlxalq mütəxəssislər qrupu tərəfindən hazırlanıb.

AZƏRTAC xəbər verir ki, təqdimatda çıxış edən ekologiya və təbii sərvətlər nazirinin müavini Vüqar Kərimov bu cür əhəmiyyətli elmi məzmunlu kitabın təqdimatının nazirlikdə keçirilməsindən məmnunluğunu ifadə edib. Bildirilib ki, kitabın əhəmiyyəti olduqca böyükdür və müəlliflər çox vacib bir işin öhdəsindən uğurla gəliblər. Qeyd edilib ki, terminologiyanın təxminən 50-60 faizi bütün türk dillərində ortaqdır, mövcud fərqliliklərin bilinməsi və öyrənilməsi də mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Kitabın yüksək peşəkarlıq səviyyəsində hazırlandığını və digər türk dövlətlərində təqdimatının keçirilməsinin vacibliyini vurğulayan nazir müavini layihə iştirakçılarına və ekspertlərə təşəkkür edib.

Layihənin elmi rəhbəri, Beynəlxalq Türk Akademiyasının prezidenti akademik Şahin Mustafayev akademiyanın fəaliyyətindən bəhs edən təqdimatla çıxış edib, həyata keçirilən elmi layihələr barəsində ətraflı məlumat verib. Qeyd olunub ki, akademiya 2023-2026-cı illərdə 50-dən çox layihə həyata keçirib. Həmin layihələrin məzmun baxımından istiqamətlərindən biri də “Türk dilləri və terminologiyası”dır. Bu gün təqdimatı keçirilən lüğət də həmin istiqamət üzrə icra olunan “Türk dillərinin terminoloji lüğətləri” layihəsinin bir hissəsidir. Bir cilddən ibarət 5 minə yaxın ekoloji termini əhatə edən lüğətdə terminlər 11 dildə - ingilis, rus, Azərbaycan, başqırd, qazax, qaraqalpaq, qırğız, özbək, tatar, türk və türkmən dilində təqdim olunur.

Layihənin elmi əlaqələndiricisi Beynəlxalq Türk Akademiyasının eksperti Aynur Mayemerovanın sözlərinə görə, qloballaşma prosesində elm, texnologiya və kommunikasiya sahələrində baş verən sürətli inkişaflar dillər arasında terminoloji uyğunluq və əməkdaşlıq ehtiyacını gündən-günə artırır. Bu münasibətlə Beynəlxalq Türk Akademiyası tərəfindən 2023-cü ildən etibarən həyata keçirilən genişmiqyaslı layihələrdən biri də “Türk dillərinin terminoloji lüğətləri” layihəsidir: “Beynəlxalq Türk Akademiyası tərəfindən bugünədək türk dillərinin terminoloji lüğətləri seriyası çərçivəsində iqtisadiyyat, tibb, dilçilik, hərbi sahə, ətraf mühit, beynəlxalq münasibətlər və diplomatiya, informasiya texnologiyaları və süni intellekt üzrə lüğətlər nəşr olunub. Kənd təsərrüfatı, mədəniyyət və incəsənət, nəqliyyat və digər sahələr də daxil olmaqla geniş istiqamətlər üzrə işlərimiz davam etdirilir. Müasir dövrdə iqlim dəyişikliyi, ətraf mühitin çirklənməsi, bioloji müxtəlifliyin azalması və təbii ehtiyatlardan dayanıqlı istifadə kimi qlobal ekoloji problemlər bəşəriyyətin qarşısında duran ən mühüm məsələlər sırasındadır. Bu prosesdə Türk dünyasının həm sürətlə artan qlobal rəqabət mühitinə, həm də elm, texnologiya və ekologiya sahələrində meydana çıxan yeniliklərə uyğunlaşması böyük əhəmiyyət daşıyır. Yeni inkişaflar isə öz növbəsində yeni anlayışların və ekoloji terminlərin yaranmasını qaçılmaz edir. Bu baxımdan, “Türk dillərinin ekologiya terminləri lüğəti”ndə müasir dövrdə geniş istifadə olunan aktual ekoloji və ətraf mühit terminlərinin əhatə olunmasına xüsusi önəm verilib. Termin siyahısının hazırlanması prosesində ekologiya və ətraf mühit sahələrinə dair elmi məqalələr, monoqrafiyalar və lüğətlər araşdırılıb, geologiya, torpaqşünaslıq, coğrafiya, botanika, zoologiya və ekologiya kimi müxtəlif elmi istiqamətlərdə geniş istifadə olunan təxminən 5000 termin seçilib”.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) vitse-prezidenti akademik İradə Hüseynovanın sözlərinə görə, qlobal iqlim dəyişiklikləri, biomüxtəlifliyin kasadlaşması hər il yüzlərlə bitki növünün və heyvan cinsinin aradan götürülməsi, səhralaşma prosesləri, su, ekoloji təhlükəsizlik problemləri artıq dövlətlərarası həmrəyliyin və ortaq elmi araşdırmaların aparılmasını tələb edir. Bu baxımdan Türk dünyası həm zəngin təbii irsə, həm də çox böyük elmi potensiala malikdir.

“Türk dünyası zəngin biomüxtəlifliklərlə, ekosistemlərlə, landşaftların müxtəlifliyi ilə çox geniş xarakterizə olunur. Türkmənistanın səhra ekosistemləri, Özbəkistanın və Qazaxıstanın bozqırları, Türkiyənin və Azərbaycanın dənizsahili dağ sistemləri, Qırğıızıstanda daim qarla örtülü olan Tanrı dağları - ümumiyyətlə Altaydan Anadoluya qədər olan bütün bu sahələr zəngin ekoloji, mədəni bir məkan formalaşdırıb. Bu baxımdan Türk dünyasının elmi baxımdan da əlaqələndirilməsi, birliyinin yaradılması çox vacib məsələdir. Türk xalqları daim təbiətlə harmoniyada olub, zəngin ekoloji birliklər yaradıblar. Yüzilliklər ərzində yaradılan bitki sortları, yetişdirilən heyvan cinsləri, xalq təbabətində istifadə olunan dərman bitkiləri və eyni zamanda, sudan, torpaqdan səmərəli şəkildə istifadə olunması - bütün bunlar sanki ekoloji, mədəni bir baxış formalaşdırıb. Bu aspektə təqdim olan ekoloji lüğət, düşünürəm ki, ən yaxşı metodoloji bazanın yaradılması həm ekoloji, həm də mədəni irslərimizin təqdim olunması baxımdan çox böyük əhəmiyyət kəsb edir”, - deyə İ.Hüseynova vurğulayıb.

Professor Elman Yusifov lüğətin Türk dünyasının alim və mütəxəssislərinin birgə çalışaraq, böyük əmək sərf etdiyi məhsul olduğunu diqqətə çatdırıb: “İndiyə kimi çox qiymətli, dəyərli lüğətlər hazırlanıb, ekoloji sözlüklər çap edilib. Bu zamanadək tətbiq etdiyimiz lüğətlərin hamısı postsovet məkanında rus alimlərinin işlərinin bir tərcüməsi rolunu oynayırdı. Azərbaycan və digər türk dövlətləri müstəqillik əldə etdikdən sonra dünyada qloballaşma proseslərinə qoşulduqca həmin terminlərdə xeyli uyğunsuzluqlar meydana gəldi. Kollektiv araşdırmalar nəticəsində məlum oldu ki, bir çox termin heç dünya ekoloji terminologiyasında yoxdur, bəziləri isə bir-birini təkrarlayır. Böyük səylər nəticəsində biz bu kitabı ərsəyə gətirə bildik. Baza kimi əsasən Amerika Birləşmiş Ştatları, Böyük Britaniya, Oksfod Universitetinin ekoloji lüğətləri götürülüb. Bu işin davamı da var. Yenidən Beynəlxalq Türk Akdemiyasının himayəsi ilə beynəlxalq illustrativ ekoloji sözlük üzərində çalışırıq. Artıq “M” hərfinə qədər işlər bitib. Ümid edirəm ki, bu ilin payızına qədər ikinci hissəsini də bitirərik”.

AMEA-nın müxbir üzvü Zeynal Əkbərov ortaq terminoloji lüğətin vacibliyindən danışıb, bu gün təqdimatı olan lüğətin gələcəkdə gənc nəsillər üçün stolüstü kitab olacağına əminliyini ifadə edib.

Tədbir sual-cavab və müzakirələrlə davam edib.

Müxbir – Göyçək Mahmudlu